Thực tiễn công tác phòng, chống lãng phí thời gian qua cho thấy, hoạt động thanh tra không chỉ góp phần phát hiện, xử lý vi phạm mà còn thể hiện ngày càng rõ hơn vai trò trong nhận diện bất cập, điểm nghẽn và kiến nghị giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Nâng tầm vai trò ngành Thanh tra trong kiểm soát nguồn lực và chống lãng phí

Sự phát triển trong nhận thức lý luận của Đảng về phòng, chống lãng phí thời gian qua đã tạo cơ sở chính trị quan trọng để xác lập rõ hơn vai trò của cơ quan thanh tra trong kiểm soát việc quản lý, sử dụng nguồn lực công và phòng ngừa lãng phí.

Thực tiễn thời gian qua cho thấy, hoạt động thanh tra không chỉ góp phần phát hiện, xử lý vi phạm mà còn thể hiện ngày càng rõ hơn vai trò trong nhận diện bất cập, điểm nghẽn và kiến nghị giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Ảnh: PLBĐ. Đồ hoạ: Tú Anh

Theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và các nghị quyết, kết luận của Trung ương, yêu cầu tăng cường vai trò thanh tra trong kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực được đặt ra ngày càng toàn diện, sâu sắc và cấp bách hơn.

Đáng chú ý, Chiến lược quốc gia về phòng, chống lãng phí đến năm 2035 xác định “tăng cường thanh tra, giám sát, kiểm toán và xử lý lãng phí” là một trong những nhóm giải pháp trọng tâm, qua đó khẳng định rõ vị trí của công tác thanh tra trong phòng, chống lãng phí.

Cùng với đó, Luật Thanh tra năm 2025 quy định “phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực” là một trong những nhiệm vụ của cơ quan thanh tra. Vai trò của ngành Thanh tra vì vậy được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với yêu cầu kiểm soát quyền lực, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước và sử dụng hiệu quả các nguồn lực.

Quán triệt tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, Chương trình hành động số 02-CTr/ĐU ngày 31/3/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ Thanh tra Chính phủ xác định nhiệm vụ bám sát định hướng của Trung ương, Đảng ủy Chính phủ, Chính phủ và yêu cầu quản lý nhà nước, phát triển kinh tế - xã hội để triển khai công tác thanh tra; thực hiện hiệu quả các nghị quyết, chỉ đạo, kết luận của Trung ương, Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực liên quan đến hoạt động thanh tra, nhất là những nhiệm vụ, giải pháp phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Điều đó cho thấy yêu cầu đổi mới hoạt động thanh tra không chỉ nhằm tăng cường kiểm soát quyền lực, phòng ngừa vi phạm, mà còn phải gắn chặt với yêu cầu phục vụ phát triển, tháo gỡ khó khăn, khơi thông nguồn lực cho đất nước.

Thanh tra chống lãng phí: "Cú hích" khơi thông nguồn lực phát triển

Thời gian qua, công tác thanh tra, kiểm tra việc thực hành tiết kiệm, chống lãng phí đã được tăng cường và đạt nhiều kết quả tích cực. Nội dung thanh tra tập trung vào các lĩnh vực trọng tâm, trọng điểm như: đầu tư công, quản lý đất đai, tài sản công, tài chính công. Qua đó đã phát hiện nhiều vi phạm, thu hồi tài sản thất thoát và kiến nghị hoàn thiện cơ chế, chính sách trên nhiều lĩnh vực.

Theo số liệu của Thanh tra Chính phủ, năm 2025, toàn ngành Thanh tra đã triển khai 66.032 cuộc thanh tra, kiểm tra tại 79.894 đơn vị. Qua thanh tra, kiểm tra chấn chỉnh quản lý, hoàn thiện cơ chế, chính sách pháp luật trên nhiều lĩnh vực và phát hiện 256.341 tỷ đồng vi phạm về kinh tế, 1.414 ha đất.

6 tháng đầu năm 2026, toàn ngành Thanh tra đã triển khai 1.745 cuộc thanh tra và ban hành 1.122 kết luận thanh tra tại 3.469 đơn vị, qua đó phát hiện nhiều vi phạm về kinh tế, đất đai và kiến nghị các biện pháp xử lý theo quy định của pháp luật. Nhiều vụ việc có dấu hiệu vi phạm đã được chuyển cơ quan điều tra để xem xét, xử lý theo thẩm quyền.

Đáng chú ý, trong năm 2025 và 6 tháng đầu năm 2026, nhiều cuộc thanh tra chuyên đề lớn đã đặt trọng tâm vào việc phát hiện và xử lý lãng phí đối với các dự án đầu tư công quy mô lớn, đặc biệt là các dự án chậm tiến độ, đội vốn, kéo dài nhiều năm nhưng không phát huy hiệu quả. Cùng với đó là việc quản lý, sử dụng các cơ sở nhà, đất của các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp Nhà nước; việc xử lý nhà đất dôi dư sau sắp xếp địa giới hành chình và tổ chức bộ máy.

Điển hình như thanh tra chuyên đề diện rộng theo Kế hoạch 1505/KH-TTCP, tập trung vào các dự án đầu tư xây dựng cơ bản chậm tiến độ, vướng mắc tại nhiều bộ, ngành, địa phương; Kế hoạch 1158/KH-TTCP thanh tra chuyên đề đối với các dự án có khó khăn, vướng mắc, tồn đọng kéo dài; Kế hoạch 1238/KH-TTCP về thanh tra chuyên đề phòng, chống lãng phí trong quản lý, sử dụng các cơ sở nhà, đất của các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp Nhà nước quản lý và Kế hoạch số 1319/KH-TTCP về thanh tra chuyên đề cơ sở nhà, đất dôi dư sau sắp xếp.

Nhận diện “điểm nghẽn” lãng phí qua thanh tra chuyên đề

Việc lựa chọn những nội dung nói trên cho thấy hoạt động thanh tra đã từng bước đi vào những vấn đề gắn trực tiếp với hiệu quả sử dụng nguồn lực. Hoạt động thanh tra đã góp phần nhận diện nguyên nhân khiến nguồn lực bị đình trệ, sử dụng chưa hiệu quả và kiến nghị biện pháp xử lý.

Điều này thể hiện khá rõ qua các kết luận thanh tra chuyên đề về phòng, chống lãng phí trong quản lý, sử dụng nhà, đất ở một số địa phương theo Kế hoạch thanh tra chuyên đề 1238/KH-TTCP của Thanh tra Chính phủ.

Tại Phú Thọ, Thông báo kết luận thanh tra số 885/TB-TTCP cho thấy đến ngày 30/6/2025, còn 641 cơ sở nhà, đất chưa được xử lý, với tổng diện tích đất khoảng 1,097 triệu m² và hơn 206 nghìn m² sàn sử dụng, có nguy cơ gây lãng phí nguồn lực Nhà nước trong thời gian dài. Kết luận đồng thời chỉ ra việc phê duyệt phương án sắp xếp lại, xử lý các cơ sở nhà đất còn chậm; một số quy định về phân cấp kiểm tra hiện trạng chưa rõ; công tác thẩm định còn hạn chế khiến một số phương án sau khi được phê duyệt khó triển khai, phải điều chỉnh nhiều lần, làm chậm tiến độ và giảm hiệu quả sử dụng, khai thác nguồn lực Nhà nước, có nguy cơ thất thoát, lãng phí.

Bên cạnh đó, kết luận thanh tra đã chỉ ra các khâu trong quản lý, từ phân cấp, kiểm tra hiện trạng, thẩm định đến tổ chức thực hiện phương án, có liên quan trực tiếp đến tình trạng kéo dài và nguy cơ lãng phí.

Tại Tuyên Quang, Thông báo kết luận thanh tra số 846/TB-TTCP ngày 30/3/2026 của Thanh tra Chính phủ cũng chỉ ra những vấn đề trong quản lý, sắp xếp, xử lý cơ sở nhà, đất, trong đó có 87 cơ sở chưa được phê duyệt phương án sắp xếp, xử lý. Đồng thời, yêu cầu tiếp tục rà soát, xử lý các cơ sở nhà, đất khác trên địa bàn và tăng cường thanh tra, kiểm tra phòng, chống lãng phí trong quản lý, sử dụng cơ sở nhà, đất công.

Mới đây nhất, tại Thông báo kết luận thanh tra số 2978/TB-TTCP, Thanh tra Chính phủ chỉ rõ sau khi sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh và thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, đến ngày 30/4/2026, tỉnh Khánh Hòa có 343 cơ sở thuộc diện dôi dư sau sắp xếp, không còn nhu cầu sử dụng hoặc chưa xác định được đơn vị tiếp nhận.

Qua thanh tra, một số hạn chế được chỉ ra ở các khâu kiểm kê, quản lý hồ sơ, cơ sở dữ liệu; lập, phê duyệt và tổ chức thực hiện phương án; bàn giao, tiếp nhận, quản lý và khai thác tài sản. Trên cơ sở đó, Thanh tra Chính phủ yêu cầu Khánh Hòa khẩn trương có phương án xử lý, khai thác đối với các cơ sở nhà, đất dôi dư đã được phê duyệt; đồng thời kiểm tra, thanh tra những cơ sở đã có phương án, kế hoạch xử lý, khai thác nhưng chậm đưa vào sử dụng, tránh để tình trạng kéo dài gây lãng phí nguồn lực Nhà nước.

Theo TS.Nguyễn Thị Hồng Thuý, Trưởng khoa Nghiệp vụ 2 (Trường Cán bộ Thanh tra), qua theo dõi các kết luận thanh tra gần đây, có thể thấy, hoạt động thanh tra đã làm rõ không chỉ biểu hiện của lãng phí mà còn là những tồn tại, hạn chế trong quản lý dẫn đến lãng phí.

“Đó có thể là việc chậm triển khai phương án được phê duyệt, hồ sơ chưa hoàn thiện, phân cấp chưa rõ, kiểm tra chưa đầy đủ, trách nhiệm của cơ quan, đơn vị có liên quan chưa được xác định hoặc xử lý kịp thời”, TS. Nguyễn Thị Hồng Thuý liệt kê.

Tương tự, TS. Nguyễn Thị Hồng Thuý cho rằng, các cuộc thanh tra đối với những dự án đầu tư có khó khăn, vướng mắc do Thanh tra Chính phủ triển khai cũng đem lại hiệu quả quan trọng.

Bà Thúy nhận định, việc Thanh tra Chính phủ tổ chức các cuộc thanh tra chuyên đề theo Kế hoạch 1505/KH-TTCP, 1158/KH-TTCP cho thấy thanh tra đã hướng tới những nơi nguồn lực lớn đang bị ách tắc. Thông qua hoạt động thanh tra, nhiều tồn tại, bất cập trong cơ chế quản lý được chỉ ra; nhiều kiến nghị góp phần xử lý ách tắc, tái khởi động dự án hoặc hoàn thiện cơ chế, chính sách quản lý nhà nước.

Từ thực tiễn nghiên cứu, TS. Nguyễn Thị Hồng Thúy cho rằng, đây là cơ sở để nhận diện rõ hơn vai trò của thanh tra trong phòng, chống lãng phí. Tuy nhiên, bà Thúy lưu ý, để đáp ứng yêu cầu huy động và sử dụng hiệu quả nguồn lực phát triển đất nước, công tác thanh tra phòng, chống lãng phí cần tiếp tục chú trọng nâng cao chất lượng, hiệu lực và hiệu quả hơn nữa.

Bài 3: Nâng cao hiệu lực, hiệu quả thanh tra: Giữ nghiêm kỷ cương, mở đường phát triển