Tấm bia đá mang dòng chữ "Nơi đây, tháng 12 năm 1971 đã diễn ra Đại hội trù bị Đại hội lần thứ II Đảng Nhân dân Lào (nay là Đảng Nhân dân cách mạng Lào)" được dựng trên nền nhà Hội trường diễn ra Đại hội. Ảnh: Hồng Bài

Di tích này là minh chứng và khẳng định mối quan hệ thủy chung, trong sáng, tình đoàn kết, sự hợp tác toàn diện giữa hai nước Việt - Lào.

Di tích lịch sử cách mạng cấp Quốc gia này nằm trong khuôn viên Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hòa Bình (phường Chăm Mát, TP Hòa Bình). Một tấm bia đá có chiều dài 4m, cao 6m, mang dòng chữ "Nơi đây, tháng 12 năm 1971 đã diễn ra Đại hội trù bị Đại hội lần thứ II Đảng Nhân dân Lào (nay là Đảng Nhân dân cách mạng Lào)" bằng cả tiếng Việt và tiếng Lào được dựng trên nền đất bằng phẳng. Khu đất này là Hội trường tổ chức Đại hội trù bị với chiều dài 40m, rộng 20m, đúng với nền nhà cũ của Hội trường.

Đầu năm 1971, Tỉnh ủy Hòa Bình được Ban Bí thư Trung ương Đảng giao nhiệm vụ giúp Đảng Nhân dân Lào tổ chức Đại hội trù bị Đại hội II, sau khi cân nhắc, Tỉnh ủy Hòa Bình và Ban công tác Lào đã lựa chọn địa điểm là Trường đào tạo cán bộ miền Nam tập kết của Ban Thống nhất Trung ương tại Chăm Mát, thị xã Hòa Bình (nay là phường Chăm Mát, thành phố Hòa Bình) để mở lớp huấn luyện và tổ chức Đại hội trù bị, báo cáo lên Ban Bí thư quyết định.

Được Ban Bí thư đồng ý, Ban Thống nhất Trung ương và Tỉnh ủy Hòa Bình đã sửa sang, nâng cấp, xây dựng mới một số công trình gồm: Nhà ở cho đại biểu, trong đó phân làm 3 khu, gồm: Khu A dành cho Bộ Chính trị Đảng Nhân dân Lào; khu B là nơi ở của đại biểu và Ban tổ chức Đại hội; khu C là nơi ở của nhân viên phục vụ Đại hội và hội trường (nơi tổ chức Đại hội). Mặc dù thời gian gấp, khối lượng công việc nhiều, tỉnh Hòa Bình đã huy động các lực lượng tham gia, làm việc với tinh thần khẩn trương, nhưng đảm bảo tuyệt đối bí mật.

Đầu quý II/1971, việc chuẩn bị địa điểm đã hoàn thành. Đoàn cán bộ, đảng viên các tỉnh Viên Chăn, Hủa Phăn... lần lượt từ nước bạn Lào về Hòa Bình dự lớp huấn luyện chính trị, bồi dưỡng nghiệp vụ công tác Đảng, công tác chính trị. Lớp huấn luyện tổ chức đến tháng 12/1971, sau đó tiếp tục chuẩn bị cho tổ chức Đại hội trù bị Đại hội II Đảng Nhân dân Lào.

Đại hội trù bị Đại hội II Đảng Nhân dân Lào diễn ra trong thời gian một tuần, đảm bảo an toàn và thành công tốt đẹp. Đại hội trù bị diễn ra tại tỉnh Hòa Bình là cơ sở, tiền đề quan trọng để Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng Nhân dân Lào chính thức diễn ra từ ngày 3/2 đến 6/2/1972 tại Viêng Xây tỉnh Hủa Phăn thành công tốt đẹp. Điều đó khẳng định ý nghĩa quan trọng, giá trị to lớn của Đại hội trù bị Đại hội II Đảng Nhân dân Lào được tổ chức tại Hòa Bình.

Tuy nhiên, vào cuối năm 1972, di tích lịch sử này đã bị bom Mỹ phá hoại. Toàn bộ Hội trường tổ chức Đại hội trù bị và khu nhà ở của đại biểu về dự đại hội đã bị sập. Hiện nay, tỉnh Hòa Bình đã tôn tạo lại một phần di tích, gồm: Phục hồi Hội trường tổ chức Đại hội trù bị (nền nhà) với chiều dài 40m, chiều rộng 20m, theo đúng khuôn nền nhà cũ.

Để bảo tồn và phát huy cao độ giá trị di tích lịch sử cách mạng này, cần làm tốt công tác tuyên truyền để nhân dân hai nước Việt - Lào và bạn bè quốc tế biết, thấy được ý nghĩa, tầm quan trọng của di tích trong lịch sử quan hệ Việt - Lào; cần sưu tầm nhiều hiện vật, hình ảnh làm phong phú thêm ý nghĩa, nội dung của di tích…

Hồng Bài