Một số dịch vụ tự phát tại hồ Đồng Đò (xã Kim Anh, TP Hà Nội), ảnh: NG

Vấn đề khai thác cảnh quan hồ nước để phát triển du lịch, nghỉ dưỡng không còn là câu chuyện mới. Tại nhiều địa phương, các loại hình lưu trú, ăn uống, cắm trại, vui chơi, trải nghiệm đã hình thành quanh những khu vực có lợi thế về mặt nước, tạo thêm sản phẩm du lịch và cơ hội kinh doanh.

Nhưng sức hút của điểm đến cũng có thể kéo hoạt động đầu tư, dịch vụ tự phát phát triển rất nhanh. Nếu thiếu định hướng và kiểm soát từ sớm, những vấn đề về đất đai, xây dựng, môi trường hay an toàn dễ phát sinh. Với hồ thủy lợi, việc khai thác còn phải bảo đảm những yêu cầu riêng về an toàn, vận hành và bảo vệ công trình.

Điển hình như hồ Đại Lải từ lâu đã là điểm đến quen thuộc với nhiều hoạt động du lịch, nghỉ dưỡng ven hồ. Tuy nhiên, trong quá trình đầu tư, khai thác, khu vực này từng xảy ra những vi phạm về đất đai, xây dựng, trong đó có các hoạt động san nền, đổ đất, xây dựng trong phạm vi bảo vệ công trình thủy lợi, buộc cơ quan chức năng phải kiểm tra, xử lý và tốn không ít giấy mực của báo chí.

Sự phát triển của các loại hình dịch vụ cho thấy nhu cầu khai thác giá trị du lịch tại Đồng Đò là có thật. Song trong quá trình đó cũng xuất hiện những công trình, hạng mục có dấu hiệu vi phạm về đất đai, trật tự xây dựng và phạm vi bảo vệ công trình thủy lợi. Ảnh: NG

Hay như tại hồ Đồng Đò (xã Kim Anh, Hà Nội), với diện tích nhỏ hơn, nhưng vài năm gần đây, lượng người tìm đến cắm trại, nghỉ ngơi, vui chơi, trải nghiệm ngày càng tăng. Cùng với sức hút của điểm đến, các hoạt động ăn uống, lưu trú, cắm trại và một số dịch vụ trên mặt nước cũng dần hình thành quanh hồ theo hướng tự phát.

Những vấn đề nảy sinh trong quá trình khai thác

Sự phát triển của các loại hình dịch vụ cho thấy nhu cầu khai thác giá trị du lịch tại Đồng Đò là có thật. Song trong quá trình đó cũng xuất hiện những công trình, hạng mục vi phạm về đất đai, trật tự xây dựng và phạm vi bảo vệ công trình thủy lợi.

Thời gian qua, chính quyền địa phương tại đây phải thường xuyên tổ chức rà soát, tháo dỡ, giải tỏa các công trình, hạng mục vi phạm; đồng thời tiếp tục quản lý những khu vực sau xử lý nhằm ngăn tình trạng tái lấn chiếm, tái dựng công trình.

Trước phản ánh về nguy cơ thiếu an toàn liên quan đến hoạt động của cano, thuyền trên hồ, chính quyền địa phương đã chấn chỉnh và yêu cầu dừng hoạt động. Ảnh: NG

Đáng chú ý, những tồn tại tại hồ Đồng Đò không chỉ phát sinh trong một thời điểm. Theo báo cáo của UBND xã Kim Anh, các vi phạm tại khu vực hồ hình thành qua nhiều thời kỳ quản lý. Hồ sơ, tài liệu liên quan được lưu trữ phân tán tại nhiều cơ quan, đơn vị, một số nội dung thiếu đồng bộ, gây khó khăn cho việc rà soát, xác minh và hoàn thiện hồ sơ xử lý. Việc xử lý vì thế không đơn giản khi công trình đã hình thành, hoạt động kinh doanh đã diễn ra và hồ sơ liên quan phải được rà soát qua nhiều thời kỳ.

Không chỉ khu vực ven bờ, hoạt động vui chơi, trải nghiệm trên mặt nước cũng từng đặt ra những vấn đề về an toàn. Trước phản ánh liên quan đến hoạt động của cano, thuyền trên hồ, chính quyền địa phương đã chấn chỉnh và yêu cầu dừng hoạt động. Sau quá trình rà soát, UBND xã Kim Anh xác định tiếp tục duy trì kiểm tra thường xuyên, kịp thời phát hiện, ngăn chặn và xử lý vi phạm ngay từ đầu, không để hình thành công trình kiên cố hoặc tái lấn chiếm sau xử lý.

Trao đổi với chúng tôi về vấn đề này, Luật sư Lê Thị Nhung - Giám đốc Công ty Luật L&A Legal Experts cho rằng, khi hoạt động kinh doanh đã hình thành, công trình đã được đầu tư, việc xử lý thường phức tạp hơn và có thể kéo theo những hệ quả không mong muốn. Vì vậy, với những khu vực đang có sức hút về du lịch, quản lý cần đi trước một bước thay vì chỉ tập trung xử lý khi vi phạm đã phát sinh.

Theo Luật sư Nhung, điều quan trọng là nhận diện sớm nhu cầu phát triển dịch vụ để có phương án quản lý phù hợp. Những hoạt động có nguy cơ ảnh hưởng đến đất đai, cảnh quan, môi trường, an toàn hoặc công trình hiện hữu cần được kiểm soát ngay từ khi mới phát sinh, tránh để tồn tại kéo dài rồi mới khắc phục.

“Khi nhu cầu du lịch và kinh doanh là có thật, việc quản lý từ sớm sẽ giúp hạn chế tình trạng dịch vụ phát triển tự phát. Đây cũng là cách giảm những hệ lụy về sau cho cả cơ quan quản lý, người dân và doanh nghiệp”, Luật sư Nhung chia sẻ.

Cần rõ giới hạn pháp lý trong khai thác

Là người có nhiều năm kinh nghiệm tư vấn, hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp du lịch, ông Nguyễn Đức Biên, Giám đốc Công ty Luật TNHH Đại La (Hà Nội) cho rằng, muốn khai thác hiệu quả những khu vực có lợi thế về cảnh quan ven hồ, trước hết phải xác định rõ giới hạn pháp lý đối với từng khu vực và loại hình hoạt động.

Luật sư Nguyễn Đức Biên – Giám đốc Công ty Luật TNHH Đại La. Ảnh: N.G

Theo ông Biên, mọi hoạt động đầu tư, kinh doanh đều phải tuân thủ các quy định về đất đai, xây dựng và pháp luật chuyên ngành có liên quan. Riêng đối với hồ thủy lợi, pháp luật về thủy lợi còn đặt ra những yêu cầu nhằm bảo đảm an toàn, vận hành và bảo vệ công trình.

Chính quyền địa phương tổ chức tháo dỡ, giải tỏa các công trình, hạng mục vi phạm ngày 11/8/2026. Ảnh: N.G

Phạm vi bảo vệ công trình thủy lợi bao gồm công trình và vùng phụ cận. Trong phạm vi này, các hoạt động phải bảo đảm không gây cản trở việc vận hành, đồng thời không ảnh hưởng đến an toàn công trình. Pháp luật cũng quy định trách nhiệm của các chủ thể liên quan trong việc kiểm tra, phát hiện, ngăn chặn và xử lý hành vi vi phạm.

Điểm đáng lưu ý, theo ông Biên, là pháp luật không cấm hoạt động du lịch, thể thao, kinh doanh, dịch vụ trong phạm vi bảo vệ công trình thủy lợi. Theo quy định hiện hành, các hoạt động này thuộc trường hợp phải thực hiện thủ tục cấp phép theo thẩm quyền khi được tổ chức trong phạm vi bảo vệ công trình.

Điều đó có nghĩa, một khu vực có cảnh quan đẹp, thu hút du khách không mặc nhiên cho phép tổ chức đầu tư, kinh doanh ở bất cứ vị trí nào. Nhưng ở chiều ngược lại, việc nằm trong phạm vi bảo vệ công trình thủy lợi cũng không đồng nghĩa mọi hoạt động du lịch, dịch vụ đều bị loại trừ.

Theo ông Biên, vấn đề quan trọng là phải xác định chính xác phạm vi bảo vệ công trình, mốc giới, hiện trạng và mục đích sử dụng đất, đồng thời xem xét tính chất của từng hoạt động dự kiến tổ chức. Trên cơ sở đó mới có thể xác định khu vực nào phải bảo vệ nghiêm, khu vực nào có thể xem xét khai thác và những điều kiện phải đáp ứng.

Đây cũng là lý do công tác quản lý tại những khu vực đang hình thành hoạt động du lịch cần đi trước sự phát triển của các loại hình dịch vụ. Nếu đợi đến khi công trình đã được đầu tư, cơ sở kinh doanh đã hình thành hoặc hoạt động vui chơi đã được tổ chức mới rà soát điều kiện pháp lý, việc xử lý sau đó sẽ phức tạp hơn và có thể gây thiệt hại không đáng có.

Từ thực tế đó, ông Biên kiến nghị tại những hồ đã hình thành nhu cầu du lịch, dịch vụ, cùng với việc xử lý các trường hợp vi phạm, cơ quan có thẩm quyền cần rà soát rõ phạm vi bảo vệ công trình, mốc giới và hiện trạng sử dụng đất. Trên cơ sở này, những khu vực bắt buộc phải bảo vệ cần được quản lý nghiêm, còn những khu vực có thể xem xét khai thác cần được xác định rõ loại hình hoạt động và điều kiện pháp lý đi kèm.

Riêng đối với các hoạt động vui chơi, trải nghiệm trên mặt nước, yêu cầu về an toàn cần được xem xét ngay từ khi tổ chức hoạt động. Việc có nhu cầu của du khách không thể thay thế những điều kiện pháp lý, kỹ thuật và an toàn mà từng loại hình phải đáp ứng.

Theo ông Biên, việc xác định rõ những giới hạn này cũng tạo cơ sở để người dân, doanh nghiệp tính toán trước khi đầu tư, thay vì bỏ vốn rồi mới phát hiện hoạt động không đáp ứng điều kiện, dẫn đến phải dừng kinh doanh hoặc tháo dỡ công trình.

“Bảo vệ công trình thủy lợi là yêu cầu bắt buộc, nhưng điều đó không có nghĩa những giá trị về cảnh quan, du lịch không thể được khai thác. Khi phạm vi và điều kiện hoạt động được xác định rõ từ đầu, phần phải bảo vệ sẽ được quản lý nghiêm, còn những hoạt động phù hợp cũng có cơ sở để phát triển đúng quy định”, ông Nguyễn Đức Biên chia sẻ.