(Thanh tra) - Khi mục tiêu tăng trưởng kinh tế được đặt ở mức hai con số, bài toán năng lượng không còn dừng ở việc "đáp ứng đủ", mà là đủ nhanh, đủ ổn định và đủ sạch để không trở thành điểm nghẽn của nền kinh tế.
Trong bối cảnh nhu cầu điện có thể tăng tới 12 - 15% mỗi năm, tương đương bổ sung 7.000 - 8.000 MW công suất mới, ngành năng lượng từ điện, than đến dầu khí đang đứng trước áp lực tái cấu trúc toàn diện. Đây không còn là câu chuyện riêng của ngành, mà là bài toán trực tiếp của tăng trưởng.
Trong nhiều năm qua, năng lượng đã hoàn thành khá tốt vai trò "trụ đỡ" của nền kinh tế. Hệ thống điện cơ bản đáp ứng nhu cầu sản xuất và đời sống, ngay cả trong giai đoạn phục hồi mạnh của công nghiệp và dịch vụ. Điện được cung ứng liên tục, góp phần giữ ổn định kinh tế vĩ mô.
Đi cùng với đó, ngành than tiếp tục bảo đảm nguồn nhiên liệu cho phát điện. Hoạt động khai thác, sản xuất và cung ứng được duy trì ổn định, trong khi công tác quản lý tài nguyên, công nghệ và hiệu quả sử dụng được cải thiện.
Ở lĩnh vực dầu khí, sản lượng khai thác được giữ vững, hoạt động thăm dò tiếp tục mở rộng ra các khu vực nước sâu, xa bờ, tạo nền tảng trữ lượng dài hạn. Hai nhà máy lọc dầu Dung Quất và Nghi Sơn hiện đáp ứng khoảng 70% nhu cầu xăng dầu trong nước, góp phần giảm áp lực nhập khẩu.
Theo Chủ tịch Hội đồng thành viên Petrovietnam Lê Ngọc Sơn, Việt Nam vẫn đang kiểm soát tốt nguồn cung năng lượng trong bối cảnh biến động toàn cầu.
"Đây là vai trò rất lớn của Chính phủ và trực tiếp là của Bộ Công Thương. Chúng ta so với các nước trong khu vực đã và đang kiểm soát được tốt về vấn đề đảm bảo nguồn cung ứng năng lượng cho đất nước", ông Sơn nhìn nhận.
Tuy nhiên, khi nền kinh tế bước vào giai đoạn tăng tốc, vai trò của năng lượng không chỉ dừng ở việc bảo đảm vận hành ổn định, mà phải đi trước một bước để tạo dư địa cho tăng trưởng.
Áp lực lớn nhất hiện nay nằm ở quy mô và tốc độ phát triển nguồn điện. Với mục tiêu tăng trưởng GDP khoảng 10%, nhu cầu điện phải tăng 12 - 15% mỗi năm, mức tăng rất cao trong thời gian dài.
Trong khi đó, tổng công suất hệ thống điện quốc gia hiện khoảng 91 GW, nhưng đến năm 2030 có thể phải tăng gấp 2 - 2,5 lần. Điều này đặt ra yêu cầu không chỉ về nguồn điện, mà còn về hạ tầng truyền tải, công nghệ vận hành và khả năng điều độ hệ thống.
Quá trình chuyển dịch năng lượng theo hướng xanh, sạch cũng làm bài toán trở nên phức tạp hơn. Tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng nhanh giúp giảm phát thải, nhưng đồng thời khiến hệ thống vận hành khó khăn hơn do phụ thuộc vào thời tiết và tính chất phân tán của nguồn điện.
Trong khi đó, các nguồn năng lượng truyền thống như than và dầu khí vẫn phải duy trì vai trò "giữ nền" để bảo đảm cung ứng ổn định. Bài toán cân bằng giữa chuyển dịch xanh và an ninh năng lượng vì vậy không dễ giải trong ngắn hạn.
Không chỉ là bài toán kỹ thuật, điểm nghẽn lớn còn nằm ở cơ chế. Hiện nay, các dự án năng lượng đòi hỏi nguồn vốn rất lớn nhưng chủ yếu vẫn do doanh nghiệp Nhà nước đảm nhận. Khu vực tư nhân chưa tham gia mạnh do thiếu cơ chế bảo đảm đầu ra. Trong khi đó, mô hình hợp tác công - tư (PPP) chưa phát huy hiệu quả do thiếu cơ chế chia sẻ rủi ro và khung pháp lý đủ hấp dẫn. Tiến độ giải ngân vốn ODA còn chậm cũng làm giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực.
Theo TS Ngô Đức Lâm, nguyên Viện phó Viện Năng lượng Việt Nam (Bộ Công Thương) thách thức không chỉ nằm ở vốn hay công nghệ, mà còn ở năng lực triển khai. Ông Lâm nhận định: "Chuyển dịch năng lượng sẽ không thể thành công nếu thiếu các chủ thể đủ năng lực dẫn dắt, đủ nguồn lực để đầu tư dài hạn và đủ kinh nghiệm vận hành hệ thống năng lượng ngày càng phức hợp".
Dù đối mặt nhiều áp lực, ngành năng lượng Việt Nam cũng đang đứng trước cơ hội tái cấu trúc mạnh mẽ. Xu hướng chuyển dịch năng lượng toàn cầu theo hướng xanh, sạch là không thể đảo ngược, kéo theo sự thay đổi nhanh về công nghệ và chi phí.
Chi phí sản xuất điện từ năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời đang giảm, giúp nâng cao khả năng cạnh tranh so với các nguồn truyền thống. Việt Nam đã sớm đưa chuyển dịch năng lượng vào chiến lược phát triển, cùng với cam kết đạt phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050.
Trên thực tế, các dự án điện khí LNG và điện gió ngoài khơi đang được thúc đẩy. Việc đưa vào vận hành các nhà máy điện khí LNG như Nhơn Trạch 3 và 4 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong đa dạng hóa nguồn cung.
Theo tính toán, phát triển các trung tâm điện khí LNG quy mô lớn có thể giúp giảm 20 - 30% chi phí hạ tầng và nâng cao hiệu quả đầu tư. Trong khi đó, tiềm năng điện gió ngoài khơi của Việt Nam được đánh giá lên tới hàng trăm GW, mở ra dư địa phát triển rất lớn trong dài hạn.
Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành hiện thực, vấn đề then chốt vẫn là thể chế. Việc hoàn thiện khung pháp lý, cơ chế giá điện theo nguyên tắc thị trường, cũng như phát triển các công cụ tài chính xanh để huy động nguồn lực, sẽ quyết định tốc độ và chất lượng chuyển dịch năng lượng trong thời gian tới.
Ở góc nhìn tổng thể, ngành năng lượng đã và đang giữ vững vai trò nền tảng cho tăng trưởng. Nhưng trong giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đặt ra không chỉ là "đủ năng lượng", mà phải đủ nhanh, sạch và hiệu quả về chi phí. Nếu không sớm tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, đầu tư và hạ tầng, áp lực năng lượng hoàn toàn có thể trở thành rào cản đối với mục tiêu tăng trưởng cao của nền kinh tế.
Ở góc nhìn rộng hơn, PGS.TS Ngô Trí Long, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu thị trường giá cả (Bộ Tài chính), cho rằng an ninh năng lượng cần được nhìn như một bộ phận hữu cơ của an ninh kinh tế, gắn trực tiếp với ổn định và năng lực cạnh tranh quốc gia.
Ông Long nhấn mạnh bảo đảm an ninh năng lượng không chỉ là giữ cho đèn sáng, xăng dầu đủ và nhà máy vận hành, mà còn là giữ nhịp phát triển của đất nước, giữ niềm tin của doanh nghiệp, giữ sự yên tâm của người dân và giữ thế chủ động chiến lược của quốc gia trong một thế giới đầy biến động. Khi định hướng chiến lược đã rõ, điều hành kịp thời và các chủ thể cùng hành động đồng bộ, đó chính là nền tảng để xây dựng một hệ thống năng lượng vững chắc, hiện đại và có sức chống chịu cao hơn.
"Đó không chỉ là yêu cầu kinh tế, mà còn là yêu cầu của ổn định và an ninh quốc gia", ông Long khẳng định.
