Công suất thiết kế phục vụ cho 100 triệu lượt hành khách và 25 triệu tấn hàng hóa mỗi năm, sau khi hoàn thành xây dựng, Cảng Hàng không quốc tế Long Thành sẽ là sân bay lớn nhất cả nước. Ảnh: VGP.

Cấu trúc mạng lưới hàng không và sức ép quá tải tại các đầu mối lớn

Theo báo cáo phân tích của Công ty Chứng khoán Sài Gòn – Hà Nội (SHS), Việt Nam hiện có 22 cảng hàng không, gồm 9 cảng quốc tế và 13 cảng nội địa, với tổng công suất thiết kế đạt 106,5 triệu hành khách mỗi năm. Hệ thống được phân bố tương đối hợp lý, giúp khoảng 96% dân số có thể tiếp cận sân bay trong bán kính 100 km – mức cao hơn trung bình thế giới.

Mạng lưới hàng không hiện vận hành theo mô hình trục – nan, trong đó Cảng hàng không quốc tế Nội Bài và Tân Sơn Nhất đóng vai trò là hai đầu mối trung tâm, kết nối các đường bay nội địa và quốc tế. Bên cạnh chức năng dân dụng, phần lớn các sân bay tại Việt Nam còn kết hợp mục tiêu quân sự, góp phần bảo đảm quốc phòng, an ninh và năng lực cứu trợ trong các tình huống khẩn cấp.

Theo Quy hoạch tổng thể hệ thống cảng hàng không quốc gia giai đoạn 2021–2030, Việt Nam đặt mục tiêu phát triển 30 sân bay, trong đó có 14 sân bay quốc tế, với tổng công suất dự kiến đạt 294,5 triệu hành khách mỗi năm. Quy hoạch này phản ánh nhu cầu mở rộng mạnh mẽ hạ tầng hàng không trong bối cảnh lưu lượng vận chuyển tăng nhanh và áp lực quá tải ngày càng rõ tại các sân bay lớn.

Thực tế khai thác cho thấy Tân Sơn Nhất và Nội Bài đều đang vận hành vượt 120% công suất thiết kế. Năm 2024, riêng Tân Sơn Nhất đã khai thác vượt xa năng lực ban đầu, cho thấy tình trạng quá tải mang tính cơ cấu, không còn là hiện tượng cục bộ. Đây cũng là lý do hàng loạt dự án mở rộng, nâng cấp và đầu tư mới được thúc đẩy đồng loạt trong giai đoạn 2024–2026.

Tại Tân Sơn Nhất, nhà ga T3 đã hoàn thành vào tháng 4/2025, giúp nâng công suất toàn sân bay thêm 71%, đạt khoảng 48 triệu hành khách mỗi năm. Nhà ga T3 có công suất khai thác 20 triệu hành khách/năm, quy mô gồm 1 tầng hầm và 4 tầng nổi, tổng diện tích sàn xây dựng 112.500 m², kèm theo nhà để xe cao tầng kết hợp dịch vụ.

Nhà ga được trang bị 90 quầy thủ tục hàng không, 20 quầy làm thủ tục hành lý tự động, 42 quầy check-in tự động, ứng dụng công nghệ mới kết hợp cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Hệ thống khai thác gồm 27 cửa ra máy bay (13 cửa ống lồng, 14 cửa xe buýt), 6 đảo xử lý hành lý đi, 10 đảo trả hành lý đến và 25 cửa kiểm soát an ninh hành khách 

Việc xây dựng nhà ga T3 nhằm chuyên biệt hóa chức năng khai thác, chỉ phục vụ các chuyến bay quốc nội, qua đó giảm tải lịch sử cho nhà ga T1 và cho phép nhà ga T2 tập trung hoàn toàn vào các chuyến bay quốc tế.

Tại Nội Bài, dự án mở rộng nhà ga hành khách T2 được khởi công ngày 19/5/2024 với tổng mức đầu tư khoảng 4.996 tỷ đồng, sử dụng hoàn toàn vốn tự có của Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (ACV). Dự án tập trung nâng công suất nhà ga T2 từ 10 triệu lên 15 triệu hành khách/năm thông qua việc mở rộng thêm 61.100 m² sàn, tăng số quầy làm thủ tục từ 24 lên 120 quầy, số cầu ống lồng từ 15 lên 29 và số băng tải trả hành lý từ 2 lên 8. Công trình đang được đẩy nhanh tiến độ để hoàn thành và đưa vào khai thác cuối tháng 12/2025, qua đó nâng cấp Nội Bài lên tiêu chuẩn 4F.

Ngoài ra, ACV đang đẩy mạnh mở rộng sân bay Cát Bi, Phù Cát và Đồng Hới nhằm tăng năng lực phục vụ tại các trung tâm du lịch và kinh tế trọng điểm.

Mở rộng không gian phát triển với các siêu dự án và làn sóng đầu tư tư nhân

Song song với các dự án nâng cấp sân bay hiện hữu, Việt Nam đang triển khai những công trình mang tính chiến lược dài hạn, trong đó nổi bật là Cảng hàng không quốc tế Long Thành. Dự án đặt tại huyện Long Thành, tỉnh Đồng Nai, cách trung tâm TP Hồ Chí Minh khoảng 40 km, với mục tiêu giải quyết căn cơ tình trạng quá tải của Tân Sơn Nhất và hình thành một trung tâm trung chuyển hàng không cấp khu vực.

Dự án có diện tích quy hoạch khoảng 5.000 ha, tổng mức đầu tư toàn bộ ước tính 336.630 tỷ đồng (tương đương khoảng 14 tỷ USD). Khi hoàn thiện toàn bộ theo quy hoạch, sân bay Long Thành được thiết kế với 4 đường băng song song, nhiều nhà ga hành khách, khu logistics, khu bảo dưỡng máy bay (MRO) và hệ thống dịch vụ hỗ trợ, đạt công suất khoảng 100 triệu hành khách/năm và 5 triệu tấn hàng hóa/năm.

Giai đoạn 1 của dự án bao gồm xây dựng một đường cất/hạ cánh, một nhà ga hành khách cùng hệ thống đường lăn, sân đỗ và công trình phụ trợ, với công suất thiết kế 25 triệu hành khách/năm và 1,2 triệu tấn hàng hóa/năm. Mức vốn đầu tư cho giai đoạn này khoảng 4,6 tỷ USD, dự kiến hoàn thành và đưa vào khai thác thử từ cuối năm 2025 hoặc đầu năm 2026.

Ở miền Bắc, dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình (tỉnh Bắc Ninh) đang nổi lên như một điểm nhấn mới. Từ một sân bay chuyên dùng an ninh, dự án đã được chuyển đổi thành cảng hàng không quốc tế dùng chung dân dụng – quân sự, đạt tiêu chuẩn 4F. Hiện dự án đang thi công giai đoạn 1, với mục tiêu hoàn thành vào cuối năm 2026 để phục vụ Hội nghị Thượng đỉnh APEC 2027.

Cùng với các dự án do ACV triển khai, khu vực tư nhân đang tham gia ngày càng sâu vào lĩnh vực hạ tầng hàng không, tạo nên làn sóng đầu tư mới.

Công ty CP Tập đoàn Masterise nổi bật với việc đầu tư sân bay quốc tế Gia Bình, dự án hơn 196.000 tỷ đồng tại Bắc Ninh. Sun Group mở rộng sân bay Phú Quốc và đề xuất các dự án sân bay tại Phan Thiết, Vân Phong. Ngoài ra, các tập đoàn như T&T, Masterise, Xuân Trường, SOVICO–Adani và Vietjet cũng đang đề xuất hoặc hợp tác đầu tư các dự án sân bay mới. Theo quy hoạch đến năm 2030, phần lớn các sân bay tư nhân đề xuất có quy mô công suất dưới 30 triệu hành khách/năm.

Việc đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng hàng không không chỉ tạo bước nhảy vọt về năng lực vận tải mà còn mở ra dư địa tăng trưởng cho chuỗi dịch vụ phụ trợ như suất ăn hàng không, phục vụ mặt đất và bán lẻ phi hàng không. Khi các dự án trọng điểm hoàn thành, thị trường dịch vụ hàng không Việt Nam được kỳ vọng bước vào chu kỳ tăng trưởng mới, song hành với quá trình mở rộng không gian phát triển kinh tế – xã hội của đất nước.

Đặc biệt trong bối cảnh thị trường hàng không Việt Nam bước vào giai đoạn cạnh tranh sôi động với sự xuất hiện của các hãng bay mới và quá trình tái cấu trúc, mở rộng đội bay của các hãng hiện hữu, nhu cầu về năng lực hạ tầng ngày càng trở nên cấp thiết. Sự gia tăng tần suất khai thác, mở mới đường bay nội địa và quốc tế đang tạo áp lực lớn lên hệ thống cảng hàng không, đặc biệt tại các đầu mối trọng điểm.

Thực tiễn này đặt ra yêu cầu hạ tầng hàng không phải đi trước một bước, đủ dư địa để hấp thụ tăng trưởng của thị trường và tránh lặp lại tình trạng quá tải kéo dài như giai đoạn trước. Việc các dự án lớn như nhà ga T3 Tân Sơn Nhất, mở rộng Nội Bài, sân bay Long Thành hay Gia Bình được triển khai đồng loạt không chỉ nhằm giải quyết nhu cầu trước mắt, mà còn tạo nền tảng cho sự phát triển ổn định, bền vững của toàn ngành.

Khi năng lực hạ tầng được nâng lên tương xứng, thị trường hàng không sẽ có điều kiện vận hành thông suốt hơn, các hãng bay mới có không gian gia nhập và cạnh tranh lành mạnh, qua đó mở rộng khả năng kết nối, giảm chi phí xã hội và thúc đẩy phát triển kinh tế – du lịch. Đây cũng là kỳ vọng lớn đặt ra đối với công tác quy hoạch và đầu tư hạ tầng hàng không trong giai đoạn tới, khi nhu cầu đi lại và vận chuyển bằng đường không được dự báo tiếp tục tăng mạnh.