Đồ hoạ: Bảo Anh

Trong nhiều năm qua, chỉ số chi phí không chính thức trong PCI đã trở thành một kênh phản ánh quan trọng về chất lượng điều hành kinh tế của các địa phương. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc cải thiện thứ hạng, thì ý nghĩa của chỉ số này sẽ bị thu hẹp.

Điều quan trọng hơn là phải chuyển hóa kết quả đo lường thành động lực cải cách thể chế và kiểm soát quyền lực trong thực thi công vụ. Bởi thực tế cho thấy, chi phí không chính thức thường phát sinh ở những khâu mà quyền tùy nghi của cán bộ còn lớn, quy trình xử lý chưa minh bạch và trách nhiệm giải trình chưa rõ ràng.

Doanh nghiệp cần một môi trường kinh doanh công bằng

Theo ông Nguyễn Quang Huy, giảng viên Luật Kinh tế (Trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh), việc địa phương đứng thứ bao nhiêu trên bảng xếp hạng PCI là điều mà doanh nghiệp quan tâm tìm hiểu trước khi quyết định đầu tư. Tuy nhiên, điều họ cần hơn cả vẫn là một môi trường kinh doanh công bằng, nơi họ không phải “chi thêm” để công việc được giải quyết đúng quy định.

“Muốn giảm chi phí không chính thức một cách bền vững thì phải thu hẹp cơ chế xin - cho, giảm quyền tùy nghi và tăng trách nhiệm giải trình trong thực thi công vụ”, ông Huy nhấn mạnh.

Ảnh: Trung Hiển. Đồ hoạ: Bảo Anh

Đáng chú ý, Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025 cho thấy tư duy lập pháp đang có sự chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng kiến tạo phát triển, lấy doanh nghiệp và người dân làm trung tâm, với phương châm luật pháp mở đường thay vì “không quản được thì cấm”. Đây chính là nền tảng quan trọng để thu hẹp không gian phát sinh cơ chế xin - cho và giảm dư địa của chi phí ngoài luồng.

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang được thúc đẩy mạnh mẽ, số hóa quy trình hành chính có thể trở thành công cụ hữu hiệu để thu hẹp không gian phát sinh nhũng nhiễu. Khi mọi thao tác được thực hiện trên hệ thống, được ghi nhận và có thể truy vết trách nhiệm, khả năng phát sinh những “thỏa thuận ngầm” cũng sẽ giảm đi đáng kể.

Kết quả khảo sát của VCCI được nêu trong Báo cáo kinh tế tư nhân năm 2025.

Tuy nhiên, như Báo cáo của VCCI khuyến nghị, cải cách thủ tục cần đi kèm cải thiện chất lượng thực thi ở tuyến đầu, tăng tính minh bạch, chuẩn hóa quy trình và giám sát hiệu quả nhằm giảm dư địa phát sinh chi phí ngoài luồng.

Củng cố niềm tin – nền tảng của tăng trưởng bền vững

Một trong những mục tiêu quan trọng mà Nghị quyết Đại hội XIV hướng tới, đó là củng cố niềm tin của người dân và doanh nghiệp đối với Nhà nước và thể chế phát triển. Để làm được điều đó, việc kiểm soát chi phí không chính thức có ý nghĩa nhất định, bởi nó tác động trực tiếp đến trải nghiệm thực tế của doanh nghiệp.

Ông Nguyễn Viết Khương, Chuyên viên chính Vụ Pháp chế, Bộ Công thương cho rằng, niềm tin thị trường không đến từ những cam kết mang tính khẩu hiệu, mà đến từ sự minh bạch và khả năng dự báo của môi trường kinh doanh.

“Khi doanh nghiệp không còn phải lo lắng về những chi phí phát sinh thực tế không cần thiết, họ sẽ mạnh dạn đầu tư dài hạn hơn, mở rộng sản xuất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị”, ông Khương nói.

Đồ hoạ: Bảo Anh

Thực tế cho thấy, một nền hành chính được doanh nghiệp đánh giá cao không phải là nền hành chính “hứa hẹn nhiều”, mà là nền hành chính vận hành minh bạch, đúng quy trình và không tạo ra những chi phí phát sinh ngoài pháp luật.

Ngược lại, nếu chi phí không chính thức vẫn tồn tại như một “thông lệ ngầm”, thì những nỗ lực cải cách khác cũng khó phát huy đầy đủ hiệu quả. Bởi niềm tin, một khi bị bào mòn, sẽ rất khó khôi phục.

Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025 nhấn mạnh, thành công của cải cách sẽ không chỉ được đo bằng thứ hạng, mà bằng khả năng chuyển hóa một môi trường thể chế thuận lợi thành năng lực cạnh tranh cốt lõi, và sự phát triển bền vững thực sự của khu vực kinh tế tư nhân.

Vì thế, có thể khẳng định, kiểm soát chi phí không chính thức không chỉ là yêu cầu về liêm chính công vụ hay phòng, chống tham nhũng, mà còn là điều kiện tiên quyết để khơi thông nguồn lực phát triển, thúc đẩy khu vực kinh tế tư nhân và nâng cao chất lượng tăng trưởng.

Trong bối cảnh mới, khi yêu cầu phát triển nhanh và bền vững ngày càng cao, việc nhìn nhận chi phí không chính thức như một dạng “lãng phí vô hình” cần được đặt đúng tầm. Và hơn thế, việc cắt giảm, tiến tới loại bỏ loại chi phí này phải trở thành một trụ cột trong chiến lược cải cách thể chế, đúng với tinh thần đổi mới mạnh mẽ, thực chất và toàn diện mà Nghị quyết Đại hội XIV đã đặt ra.