Đồ họa: Bảo Anh

Tháo gỡ các điểm nghẽn, nút thắt; khơi thông mọi nguồn lực phát triển để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển đất nước theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đòi hỏi cải cách một cách đồng bộ, từ chính sách, hạ tầng, vốn đầu tư, cho đến chất lượng thực thi công vụ và môi trường kinh doanh. Trong bối cảnh đó, kiểm soát chi phí không chính thức cần được nhìn nhận như một nhiệm vụ cải cách quan trọng.

Bởi phía sau những khoản “chi thêm” tưởng như nhỏ lẻ, lại là một dạng “lãng phí vô hình” đang âm thầm làm suy giảm niềm tin thị trường, cản trở cạnh tranh lành mạnh và làm hao hụt nguồn lực phát triển của nền kinh tế.

“Thước đo” chất lượng điều hành và liêm chính công vụ

Trong bộ chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI), chỉ số chi phí không chính thức được sử dụng để đo lường mức độ doanh nghiệp phải chi trả các khoản ngoài quy định khi thực hiện thủ tục hành chính, tiếp cận dịch vụ công hoặc làm việc với cơ quan quản lý nhà nước. Đây không đơn thuần là chỉ số phản ánh cảm nhận của doanh nghiệp, mà còn được xem như “thước đo” mức độ minh bạch, chất lượng điều hành và liêm chính trong thực thi công vụ của chính quyền địa phương.

Theo Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025 của VCCI, PCI đã trở thành thước đo tin cậy, đồng hành cùng các địa phương trong nỗ lực nâng cao năng lực cạnh tranh và nuôi dưỡng khu vực kinh tế tư nhân. Điều này cho thấy, ý nghĩa của việc đánh giá chỉ số chi phí không chính thức ngoài việc xếp hạng năng lực điều hành, còn giúp nhận diện những “điểm nghẽn” trong môi trường kinh doanh – nơi tiềm ẩn nhiều nguy cơ thiếu minh bạch và phát sinh nhũng nhiễu.

Ảnh chụp từ Báo cáo kinh tế tư nhân năm 2025 của VCCI

Bên cạnh đó, nhiều chuyên gia nhận định, chỉ số này còn phản ánh mức độ thông thoáng của dòng chảy nguồn lực kinh tế. Bởi mỗi khoản chi không cần thiết phát sinh không chỉ làm tăng gánh nặng cho doanh nghiệp, mà còn làm méo mó thị trường, cản trở cạnh tranh công bằng và làm suy giảm hiệu quả phân bổ nguồn lực xã hội.

Điều này càng có ý nghĩa trong bối cảnh Nghị quyết số 68-NQ/TW lần đầu tiên xác định kinh tế tư nhân là “một động lực quan trọng nhất” của nền kinh tế. Muốn khu vực kinh tế tư nhân thực sự trở thành động lực tăng trưởng, điều kiện tiên quyết là phải xây dựng được một môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, ổn định và có thể dự báo được.

“Lãng phí vô hình” nhưng hệ lụy hữu hình

Theo ông Nguyễn Quang Huy, giảng viên Luật Kinh tế (Trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh), khác với những dạng lãng phí hữu hình như đầu tư dàn trải hay sử dụng ngân sách kém hiệu quả, chi phí không chính thức không xuất hiện trong sổ sách, không được ghi nhận trong báo cáo tài chính, nhưng lại hiện hữu trong từng giao dịch hành chính, từng lần tiếp xúc giữa doanh nghiệp với cơ quan công quyền.

Ông Huy phân tích, đó có thể là những khoản chi ngoài quy định để hồ sơ được giải quyết nhanh hơn, để thủ tục “thuận lợi” hơn hoặc để tránh những phiền hà không đáng có. Dù giá trị từng khoản chi có thể không lớn, nhưng khi tồn tại phổ biến, nó tạo ra một dạng “chi phí ngầm” mà doanh nghiệp buộc phải tính vào hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025 chỉ rõ, chi phí không chính thức còn phổ biến trong nhiều khâu tương tác với khu vực công. Đặc biệt, báo cáo nhấn mạnh, khi tính đến “chi phí ẩn”, chi phí không chính thức trong một số thủ tục then chốt (giấy phép/điều kiện kinh doanh, xây dựng, xuất nhập khẩu, kết nối hạ tầng, thuế) vẫn là rào cản làm giảm động lực chính thức hóa và mở rộng hoạt động.

Đồ hoạ: Bảo Anh

Đánh giá về thực tế này, ông Huy cho hay, đối với các doanh nghiệp, điều này làm gia tăng gánh nặng chi phí, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa - khu vực vốn hạn chế về nguồn lực và khả năng chống chịu. Còn ở tầm vĩ mô, tác động của nó lớn hơn nhiều. Khi chi phí không chính thức trở thành “thông lệ ngầm”, môi trường cạnh tranh sẽ bị méo mó, bởi lợi thế không còn thuộc về doanh nghiệp làm ăn hiệu quả, mà nghiêng về những doanh nghiệp có khả năng thích ứng với “luật chơi ngoài”.

Nguy hại hơn, theo ông Huy cảnh báo, điều đó tạo ra một hệ sinh thái vận hành dựa trên sự thỏa hiệp. Trong hệ sinh thái đó, doanh nghiệp tuân thủ pháp luật có thể gặp bất lợi, còn những hành vi nhũng nhiễu từng bước bị “bình thường hóa”. Đây chính là biểu hiện của một dạng lãng phí - nơi nguồn lực xã hội không được phân bổ dựa trên hiệu quả và năng lực thực chất.

Cắt giảm chi phí không chính thức để giải phóng nguồn lực phát triển

Tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết Đại hội XIV là khơi thông mọi nguồn lực cho phát triển. Trong bối cảnh đó, kiểm soát và cắt giảm chi phí không chính thức cần được nhìn nhận không chỉ là yêu cầu của công tác phòng, chống tham nhũng, mà còn là một giải pháp kinh tế mang tính nền tảng.

Mỗi khoản chi không cần thiết được loại bỏ đồng nghĩa với việc một phần nguồn lực được giữ lại cho đầu tư, mở rộng sản xuất và đổi mới sáng tạo. Khi doanh nghiệp không còn phải “dự phòng” cho những chi phí không chính thức, khả năng dự báo được cải thiện, niềm tin vào môi trường kinh doanh được củng cố và động lực đầu tư cũng mạnh mẽ hơn.

Ảnh chụp từ Báo cáo kinh tế tư nhân 2025 của VCCI.

Theo ông Nguyễn Viết Khương, Chuyên viên chính Vụ Pháp chế, Bộ Công thương, cải thiện môi trường kinh doanh không chỉ là cắt giảm thủ tục hành chính, mà quan trọng hơn là phải giảm được những chi phí thực tế không cần thiết mà doanh nghiệp đang phải gánh chịu. “Khi cắt giảm được khoản chi phí không chính thức, chúng ta không chỉ giảm gánh nặng cho doanh nghiệp, mà còn góp phần tái lập kỷ luật thị trường và nâng cao chất lượng tăng trưởng”, ông Khương nhận định.

Đáng chú ý, Báo cáo của VCCI cũng cho thấy, khu vực doanh nghiệp hiện đang chịu sức ép lớn từ biến động thị trường và chi phí đầu vào. Đặc biệt, chi phí tuân thủ và bất định trong thực thi chính sách tiếp tục là lực cản quan trọng. Trong bối cảnh đó, việc tiếp tục tồn tại các khoản chi ngoài càng làm hao hụt nguồn lực vốn đã hạn hẹp của khu vực tư nhân.

Vì thế, việc giảm thiểu chi phí không chính thức sẽ góp phần hạ thấp chi phí giao dịch, nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực và tăng sức hấp dẫn của môi trường đầu tư. Đây là lợi thế cạnh tranh mang tính bền vững, có ý nghĩa dài hạn hơn nhiều so với các ưu đãi ngắn hạn.

Bài 2: Từ cải thiện chỉ số đến cải cách thể chế