Trao đổi với phóng viên, Nhà báo Phan Văn Lâm, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Pháp luật và Phát triển (Hội Luật gia Việt Nam) cho rằng, cần nhận thức rõ những vấn đề cốt lõi trong xây dựng và hoàn thiện pháp luật hiện nay, đặc biệt là chuyển từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, qua đó nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Pháp luật phải là công cụ tổ chức phát triển, giải phóng nguồn lực

+ PV: Từ bài viết “Đột phá thể chế, pháp luật để đất nước vươn mình” của Tổng Bí thư Tô Lâm, với góc nhìn của một chuyên gia pháp luật, ông nhận thức đâu là những vấn đề cốt lõi cần quán triệt trong tư duy xây dựng pháp luật hiện nay?

- Ông Phan Văn Lâm: Từ bài viết của Tổng Bí thư Tô Lâm về “Đột phá thể chế, pháp luật để đất nước vươn mình”, có thể thấy những định hướng lớn không những mang tính chỉ đạo, mà còn gợi mở nhiều nhận thức quan trọng trong tư duy xây dựng pháp luật hiện nay

Tôi cho rằng, trước hết, cần nhận thức đúng vai trò quyết định của thể chế đối với sự phát triển.

Ảnh: Bảo Anh - Trung Hiển

Thực tiễn cho thấy, có những giai đoạn mà các chỉ số như tăng trưởng GDP, quy mô vốn đầu tư hay mức độ hội nhập không còn mang tính quyết định. Khi đó, yếu tố then chốt chính là năng lực của hệ thống thể chế trong việc tổ chức, dẫn dắt và bảo đảm cho xã hội vận hành hiệu quả. Một thể chế minh bạch, linh hoạt, biết phục vụ phát triển có thể tạo ra đột phá, trong khi một hệ thống pháp luật hình thức, chồng chéo, xa rời thực tiễn lại trở thành lực cản, làm suy giảm nội lực của nền kinh tế.

Thứ hai, phải đổi mới căn bản tư duy lập pháp theo hướng phục vụ phát triển. Việc dứt khoát từ bỏ quan điểm “không quản được thì cấm”, cùng với yêu cầu xây dựng môi trường pháp lý thông thoáng, minh bạch, chi phí thấp, cho thấy pháp luật không thể tiếp tục vận hành theo logic quản lý hành chính thuần túy, mà phải chuyển sang logic kiến tạo phát triển.

Thứ ba, phải quán triệt nguyên tắc lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm trong xây dựng và thực thi pháp luật. Đây không chỉ là một định hướng cải cách, mà là sự định hình lại cách thức thực thi quyền lực Nhà nước – từ quản lý sang phục vụ, từ kiểm soát sang đồng hành, từ phản ứng sang chủ động kiến tạo.

Khi pháp luật xuất phát từ nhu cầu thực tiễn và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người dân và doanh nghiệp, thì hiệu lực và hiệu quả quản lý Nhà nước cũng được nâng lên một cách bền vững.

Lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm

+ PV: Với những định hướng như “lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm”, “dứt khoát từ bỏ tư duy không quản được thì cấm”, theo ông, những điểm đột phá này có ý nghĩa như thế nào đối với công tác xây dựng và hoàn thiện pháp luật hiện nay?

- Ông Phan Văn Lâm: Việc lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm trong xây dựng và thực thi pháp luật là quan điểm có tính định hướng xuyên suốt, phản ánh bước chuyển căn bản trong tư duy lập pháp, từ logic quản lý hành chính sang logic phục vụ và kiến tạo phát triển.

Trước đó, Nghị quyết 66-NQ/TW đã xác định rõ mục tiêu xây dựng hệ sinh thái pháp luật thân thiện, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm. Tinh thần này tiếp tục được nhấn mạnh và làm sâu sắc hơn trong bài viết của Tổng Bí thư.

Ảnh: Bảo Anh - Trung Hiển

Tôi cho rằng, cần nhận thức rõ, pháp luật không thể tiếp tục được thiết kế chủ yếu từ góc độ thuận tiện cho quản lý, mà phải xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của đời sống kinh tế - xã hội, từ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp. Đây là một thay đổi có tính nền tảng, bởi nó quyết định trực tiếp đến chất lượng và tính khả thi của hệ thống pháp luật.

Thực tiễn cho thấy, khi pháp luật còn nặng về tư duy “quản cho chặt”, dễ dẫn đến tình trạng gia tăng thủ tục, điều kiện kinh doanh và chi phí tuân thủ, làm thu hẹp không gian sáng tạo và kìm hãm động lực phát triển. Ngược lại, khi pháp luật được xây dựng theo hướng minh bạch, ổn định, dễ tiếp cận và chi phí thấp, thì sẽ tạo điều kiện để các chủ thể chủ động đầu tư, kinh doanh và đổi mới sáng tạo.

Định hướng này cũng đòi hỏi phải nâng cao chất lượng lập pháp theo hướng thực chất hơn. Mỗi quy định pháp luật khi ban hành cần được đánh giá đầy đủ về tác động, đặc biệt là tác động đến người dân và doanh nghiệp; đồng thời phải bảo đảm tính dự báo, tính ổn định và khả năng thực thi trong thực tiễn.

Bên cạnh đó, việc xây dựng pháp luật cần chuyển mạnh sang cách tiếp cận tập trung vào các nguyên tắc nền tảng, hạn chế quy định quá chi tiết, cứng nhắc, để tăng tính linh hoạt trong tổ chức thực hiện. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh kinh tế số và các mô hình kinh doanh mới phát triển nhanh chóng.

Có thể nói, mục tiêu xây dựng hệ sinh thái pháp luật thân thiện là định hướng định hình lại vai trò của pháp luật – từ chỗ chủ yếu là công cụ quản lý trở thành nền tảng tạo lập môi trường thuận lợi cho phát triển, khơi thông nguồn lực và củng cố niềm tin của xã hội.

Ảnh: Bảo Anh - Trung Hiển

Khắc phục tình trạng “độ trễ thể chế” và “sức ỳ quản lý”

+ PV: Ông nhận định đâu là những vấn đề cần tập trung tháo gỡ trong quá trình tổ chức thực thi pháp luật hiện nay?

- Ông Phan Văn Lâm: Khoảng cách lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở nhận thức, mà ở tổ chức thực thi.

Thực tiễn thời gian qua cho thấy, nhiều khó khăn của khu vực tư nhân không chỉ bắt nguồn từ thiếu vốn hay thiếu thị trường, mà còn từ rủi ro thể chế: Quy định chồng chéo, thủ tục phức tạp, chính sách thiếu ổn định, chi phí tuân thủ cao. Khi doanh nghiệp phải dành quá nhiều nguồn lực để “đối phó” với thủ tục, khả năng đầu tư cho công nghệ, nhân lực và mở rộng sản xuất sẽ bị hạn chế.

Đáng chú ý là “độ trễ thể chế”, khi pháp luật không theo kịp thực tiễn, buộc doanh nghiệp phải hoạt động trong môi trường thiếu chắc chắn, làm giảm động lực đầu tư dài hạn.

Bên cạnh đó là “sức ỳ quản lý”, khiến cho các chủ trương đúng khi triển khai vào thực tế bị chậm lại hoặc không đạt hiệu quả như kỳ vọng. Đây chính là những điểm nghẽn cần được tập trung tháo gỡ nếu muốn chuyển hóa các định hướng cải cách thành kết quả cụ thể.

Ảnh: Bảo Anh

+ PV: Để hiện thực hóa các định hướng về xây dựng Nhà nước pháp quyền – kiến tạo – phục vụ, theo ông, cần tập trung vào những giải pháp trọng tâm nào trong công tác xây dựng và thực thi pháp luật thời gian tới?

- Ông Phan Văn Lâm: Để hiện thực hóa các định hướng xây dựng Nhà nước pháp quyền - kiến tạo - phục vụ, trước hết là đổi mới tư duy lập pháp theo hướng xây dựng luật trên cơ sở nguyên tắc, tạo không gian linh hoạt cho thực tiễn vận động. Đồng thời, cần nâng cao năng lực nghiên cứu và dự báo, để pháp luật không đi sau mà có thể dẫn dắt sự phát triển.

Cùng với đó là bảo đảm thực chất các quyền kinh tế nền tảng, tạo môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và có khả năng dự đoán cho doanh nghiệp. Quan trọng hơn cả là nâng cao hiệu quả tổ chức thực thi, khắc phục tình trạng “độ trễ thể chế” và “sức ỳ quản lý”, để các chủ trương cải cách được hiện thực hóa một cách nhất quán.

Ở góc độ dài hạn, cải cách thể chế không chỉ nhằm thúc đẩy tăng trưởng, mà hướng tới xây dựng một nền quản trị dựa trên niềm tin. Khi người dân tin vào pháp luật, doanh nghiệp tin vào môi trường kinh doanh và Nhà nước tin vào sức sáng tạo của xã hội, thì động lực phát triển sẽ được hình thành từ bên trong một cách bền vững.

Pháp luật khi đó không còn chỉ là công cụ quản lý, mà trở thành nền tảng của phát triển. Và mỗi cải cách thể chế hôm nay thực chất là đang định hình biên độ không gian phát triển của đất nước trong nhiều thập kỷ tới và hiện thực hóa tăng trưởng hai con số như kỳ vọng.

+ PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!