Gia Lai khẩn trương giải phóng mặt bằng dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam. Ảnh minh hoạ, nguồn internet

Dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc – Nam là một trong những công trình hạ tầng chiến lược có quy mô và tầm ảnh hưởng lớn nhất từ trước đến nay. Với chiều dài hàng nghìn kilômét, đi qua nhiều vùng địa lý – kinh tế khác nhau, dự án không chỉ đặt ra yêu cầu rất cao về kỹ thuật, vốn đầu tư, mà còn thử thách năng lực điều phối, tổ chức thực hiện của các địa phương nơi tuyến đi qua. Trong bức tranh chung đó, Gia Lai đang cho thấy một cách tiếp cận đáng chú ý: chủ động đẩy nhanh giải phóng mặt bằng và tái định cư, coi đây là khâu “đi trước một bước” để bảo đảm tiến độ tổng thể của dự án.

Tuyến đường hơn 115km và tác động không gian lớn

Theo báo cáo của UBND tỉnh Gia Lai gửi Bộ Xây dựng phục vụ Phiên họp thứ năm Ban Chỉ đạo các công trình trọng điểm, dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam qua địa bàn tỉnh có chiều dài khoảng 115,7km, từ lý trình Km886+300 đến Km1002+000. Tuyến đi qua 18 xã, phường sau sáp nhập, với phạm vi tác động không gian rộng, ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều khu dân cư, đất sản xuất và các khu chức năng hiện hữu.

Trên địa bàn tỉnh, dự án bố trí 02 nhà ga, gồm ga Bồng Sơn (phường Hoài Nhơn Nam) và ga Diêu Trì mới, nằm cách ga Diêu Trì hiện tại khoảng 4km về phía Tây. Việc hình thành các ga mới không chỉ là điểm dừng kỹ thuật của tuyến đường sắt tốc độ cao, mà còn mở ra dư địa phát triển đô thị, dịch vụ, logistics trong tương lai, nếu được tổ chức quy hoạch và khai thác hợp lý.

Khu vực khu tái định cư Tây Vinh (xã Bình An) - Gia Lai. Ảnh Google Map

Một điểm đáng ghi nhận là ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư, Gia Lai đã thiết lập đầy đủ bộ máy lãnh đạo, chỉ đạo từ cấp tỉnh đến cơ sở. Tỉnh ủy đã thành lập và kiện toàn Ban Chỉ đạo các công trình trọng điểm quốc gia trên địa bàn; UBND tỉnh thành lập Tổ giúp việc Ban Chỉ đạo, đồng thời phân công nhiệm vụ cụ thể cho các sở, ngành liên quan.

Ở cấp cơ sở, 18/18 xã, phường có tuyến đi qua đều đã thành lập Ban Chỉ đạo và Hội đồng bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Cách làm này cho thấy địa phương không chờ dự án “đến nơi” mới triển khai, mà chủ động chuẩn bị từ sớm, nhằm hạn chế tối đa tình trạng lúng túng, bị động khi bước vào giai đoạn thực hiện cao điểm.

Giải phóng mặt bằng – tái định cư: khâu then chốt được ưu tiên

Trọng tâm lớn nhất trong báo cáo của UBND tỉnh Gia Lai là công tác giải phóng mặt bằng (GPMB) và tái định cư (TĐC) – vốn được xem là “điểm nghẽn truyền thống” của nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn.

Theo đó, Ban Thường vụ Tỉnh ủy đã thông qua dự án thực hiện bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phục vụ dự án đường sắt tốc độ cao với tổng mức đầu tư lên tới 10.310 tỷ đồng, giao Trung tâm Phát triển quỹ đất tỉnh làm chủ đầu tư. Quy mô công tác tái định cư được chuẩn bị khá bài bản: 38 khu tái định cư, tổng diện tích quy hoạch 153,84ha, trong đó diện tích đầu tư xây dựng khoảng 141,02ha, hình thành 3.371 lô đất để bố trí tái định cư cho 1.587 hộ dân bị ảnh hưởng bởi tuyến chính. Ngoài ra, tỉnh còn quy hoạch 06 khu cải táng với diện tích khoảng 4,01ha.

Tỉnh Gia Lai dành 4,01 ha để quy hoạch 06 khu cải táng - khu đất dự kiến làm tái định cư xã Bình An. Ảnh Google map

Đến nay, tỉnh đã hoàn thành phê duyệt quy hoạch 38/38 khu tái định cư, phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường và thẩm định báo cáo nghiên cứu khả thi đối với dự án GPMB – TĐC. Trong số 38 khu, 26 khu đã phê duyệt phương án bồi thường, 10 khu đang trong quá trình thẩm định, và 12 khu đã thực hiện chi trả tiền bồi thường, hỗ trợ cho người dân. Đáng chú ý, khu tái định cư Tây Vinh (xã Bình An) đã hoàn thành công tác GPMB, sẵn sàng cho các bước triển khai tiếp theo.

Những con số này cho thấy Gia Lai đang lựa chọn cách làm “chuẩn bị nơi ở mới trước, thu hồi đất sau” – một cách tiếp cận có ý nghĩa quan trọng trong việc tạo sự đồng thuận của người dân và giảm thiểu khiếu kiện, phát sinh xã hội.

Những nút thắt còn chờ tháo gỡ từ Trung ương

Dù đạt được nhiều kết quả tích cực, báo cáo của UBND tỉnh Gia Lai cũng thẳng thắn chỉ ra các vướng mắc mang tính thể chế và thẩm quyền. Cụ thể, tỉnh đã thống nhất với đề nghị của Ban Quản lý dự án Đường sắt về việc tách công tác GPMB thành các dự án thành phần độc lập (dự kiến 15 dự án thành phần), song đến nay phương án này chưa được phê duyệt.

Bên cạnh đó, việc bàn giao cọc GPMB ngoài thực địa – điều kiện kỹ thuật quan trọng để địa phương triển khai đồng loạt công tác thu hồi đất – vẫn đang chờ hoàn tất các bước lựa chọn tư vấn lập Báo cáo nghiên cứu khả thi và thống nhất hướng tuyến. UBND tỉnh cũng đã nhiều lần kiến nghị điều chỉnh cục bộ hướng tuyến nhằm hạn chế chồng lấn với quy hoạch đô thị, khu dân cư, các dự án trọng điểm và di tích lịch sử, song nội dung này vẫn cần sự phối hợp và quyết định từ Bộ Xây dựng.

Không dừng lại ở việc “dọn mặt bằng” cho tuyến đường sắt, Gia Lai còn sớm tính đến bài toán khai thác hiệu quả quỹ đất vùng phụ cận các ga. Cuối năm 2025, UBND tỉnh đã phê duyệt nhiệm vụ quy hoạch phân khu tỷ lệ 1/2.000 vùng phụ cận ga Bồng Sơn với quy mô khoảng 440ha, và vùng phụ cận ga Diêu Trì với quy mô khoảng 443ha. Đây là tiền đề quan trọng để hình thành các không gian đô thị, dịch vụ, logistics gắn với hạ tầng đường sắt tốc độ cao trong tương lai, tránh tình trạng phát triển tự phát, manh mún.

Đi trước một bước để không chậm nhịp chung

Từ những dữ liệu và kết quả đã đạt được có thể thấy, Gia Lai đang nỗ lực đi trước một bước trong công tác chuẩn bị mặt bằng và tái định cư – khâu then chốt quyết định tiến độ của dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam. Những vướng mắc còn lại chủ yếu nằm ở khâu phê duyệt, điều phối ở cấp Trung ương, không phải do sự chậm trễ của địa phương.

Trong bối cảnh dự án đường sắt tốc độ cao được xác định là công trình trọng điểm quốc gia, cách làm chủ động, bài bản của Gia Lai không chỉ góp phần bảo đảm tiến độ trên địa bàn tỉnh, mà còn mang ý nghĩa tham khảo cho các địa phương khác trên toàn tuyến. Khi mặt bằng đã sẵn sàng, sự đồng thuận xã hội được tạo lập từ sớm, dự án mới có thể bước vào giai đoạn triển khai với ít rủi ro và độ trễ thấp nhất – đúng với tinh thần “làm hạ tầng lớn thì không thể chậm ở những việc nền móng”.