Tổng Biên tập Báo Thanh tra đi kiểm tra tiến độ xây dựng Làng Báo Thanh tra. Ảnh: BTT

Thuật toán đang chi phối cách làm báo

Chưa bao giờ người làm báo phải đối diện áp lực tốc độ lớn như hiện nay. Chỉ cần một vụ việc xảy ra, vài phút sau thông tin đã xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội, các nền tảng video ngắn và hệ sinh thái số. Trong “cơn lốc” ấy, thuật toán đang âm thầm quyết định nội dung nào được lan truyền mạnh, nội dung nào nhanh chóng chìm xuống.

Sự thay đổi này đang làm biến chuyển cách vận hành của nhiều tòa soạn. Từ lựa chọn đề tài, đặt tiêu đề, thời điểm đăng tải cho đến cách thể hiện nội dung, mọi thứ đều chịu tác động trực tiếp từ dữ liệu lượt xem và hành vi người dùng.

Theo nhà báo, Tiến sĩ Trần Bá Dung, nguyên Trưởng ban Nghiệp vụ Hội Nhà báo Việt Nam, đây là sức ép rất lớn với báo chí hiện nay.

“Không thể phủ nhận lượt xem đang tác động trực tiếp đến hoạt động báo chí. Nhưng nếu chỉ chạy theo lượt xem mà bỏ quên trách nhiệm xã hội, báo chí sẽ đánh mất mình”, ông nói.

Theo Tiến sĩ Trần Bá Dung, sức ép này không chỉ xuất hiện trong lĩnh vực báo chí mà còn đang tác động tới nhiều ngành nghề khác, kể cả những lĩnh vực đòi hỏi tính trung thực và sáng tạo rất cao như nghiên cứu khoa học. Việc lạm dụng trí tuệ nhân tạo và các công cụ công nghệ đang trở thành vấn đề được nhiều quốc gia quan tâm.

“Thuật toán không chỉ dẫn hướng người đọc mà còn tạo áp lực ngược trở lại đối với người sản xuất thông tin. Khi biết công chúng đang quan tâm điều gì, tranh cãi điều gì, người làm báo rất dễ bị cuốn theo những nội dung có khả năng tạo tương tác cao”, ông nhận định.

Tiến sĩ Trần Bá Dung, nguyên Trưởng ban Nghiệp vụ Hội Nhà báo Việt Nam. Ảnh: Thanh Lương

Theo ông Dung, trong môi trường truyền thông số, tốc độ đang trở thành “cuộc đua sinh tồn” của nhiều cơ quan báo chí. Áp lực cập nhật nhanh khiến không ít tòa soạn phải thay đổi quy trình vận hành để cạnh tranh với mạng xã hội.

“Nhiều nơi coi việc đăng nhanh là ưu tiên số một. Nhưng nhanh mà sai thì hậu quả rất lớn”, ông nhấn mạnh.

Ông cho rằng báo chí không thể đứng ngoài cuộc đua công nghệ và cũng không thể bỏ qua nhu cầu tiếp cận nhanh của công chúng. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải xác định rõ giới hạn nghề nghiệp.

“Muốn có nhiều người đọc là điều chính đáng, nhưng không thể làm báo theo cách của mạng xã hội. Nếu báo chí chỉ chạy theo thuật toán, chạy theo tốc độ và cảm xúc đám đông thì công chúng sẽ không còn lý do để tìm đến báo chí chính thống nữa”, ông nói.

Phó Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam Phạm Mạnh Hùng cho rằng báo chí đang đứng trước những thay đổi căn bản của môi trường truyền thông số.

Theo ông, mô hình truyền thông một chiều truyền thống đang dần được thay thế bởi không gian truyền thông mở, đa chiều, nơi mỗi cá nhân không chỉ tiếp nhận mà còn trực tiếp tạo lập, chia sẻ và tác động đến dư luận xã hội.

“Trong bối cảnh đó, báo chí không chỉ cạnh tranh về tốc độ đưa tin mà còn phải giữ vai trò định hướng dư luận, kiến tạo đồng thuận xã hội và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng và Nhà nước”, ông Hùng nhấn mạnh.

Theo ông, thách thức lớn hiện nay không chỉ đến từ sự phát triển của trí tuệ nhân tạo hay các nền tảng xuyên biên giới, mà còn từ sự thay đổi sâu sắc trong thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng.

“Báo chí cách mạng muốn giữ vai trò dòng thông tin chủ lưu thì phải đổi mới mạnh mẽ phương thức hoạt động, làm chủ công nghệ nhưng không được đánh mất bản sắc và giá trị cốt lõi của mình”, ông nói.

Nhiều chuyên gia truyền thông cũng cảnh báo rằng khi thuật toán trở thành “người gác cổng” mới của thông tin, báo chí rất dễ bị cuốn vào vòng xoáy cạnh tranh lượt xem thay vì cạnh tranh bằng chất lượng nội dung.

Trong bối cảnh ấy, câu hỏi đặt ra không còn là làm sao để có nhiều lượt xem hơn, mà là làm sao để giữ được chuẩn mực nghề nghiệp giữa áp lực tốc độ ngày càng lớn.

Áp lực lượt xem và những cám dỗ nghề nghiệp

Trong các tòa soạn hiện đại, lượt xem giờ đây không chỉ là dữ liệu tham khảo mà nhiều nơi đã trở thành chỉ số đánh giá hiệu quả công việc.

Điều này tạo ra áp lực rất lớn với phóng viên, đặc biệt là những người làm báo điện tử.

Theo nhà báo Trịnh Tú Uyên, Báo Đại Đoàn kết, trong bối cảnh thông tin lan truyền với tốc độ chóng mặt trên các nền tảng số, áp lực về lượt đọc, lượt xem và mức độ tương tác là điều không thể phủ nhận.

“Tuy nhiên, khi các chỉ số này dùng để áp định mức trong mỗi tòa soạn, phóng viên có thể bị cuốn vào việc lựa chọn những đề tài gây sốc, khai thác các yếu tố giật gân hoặc đặt tít mạnh nhằm thu hút sự chú ý của công chúng”, nhà báo Tú Uyên chia sẻ.

Nhà báo Tú Uyên cho rằng, nhiều tòa soạn hiện nay cập nhật dữ liệu theo thời gian thực, theo dõi bài viết đang tăng hay giảm lượt đọc theo từng phút. Điều này khiến phóng viên luôn ở trạng thái chạy đua với thời gian. Bài “"hot" trang chủ” vừa lên xong đã phải nghĩ ngay bài tiếp theo. Áp lực vì thế không chỉ đặt lên vai từng phóng viên mà còn là sức ép chung của cả tòa soạn.

“Nhưng cũng chính vì vậy mà bản lĩnh nghề nghiệp và trách nhiệm với thông tin càng trở nên quan trọng. Bởi tốc độ có thể giúp một tờ báo giành lợi thế cạnh tranh, nhưng sự chính xác, trung thực và nhân văn mới tạo dựng được niềm tin bền vững của công chúng. Đó cũng chính là sức hút, thương hiệu của những tờ báo tên tuổi”, nhà báo Tú Uyên chia sẻ.

Theo Tiến sĩ Trần Bá Dung, chính môi trường cạnh tranh dữ liệu này đang tạo ra không ít cám dỗ nghề nghiệp.

“Khi lượt xem trở thành áp lực thường trực, một số người rất dễ vượt qua ranh giới nghề nghiệp để thu hút sự chú ý”, ông nói.

Ông Dung cho rằng trong bối cảnh hiện nay, báo chí càng phải khẳng định ba giá trị cốt lõi là “chính xác, chính thống và có chính kiến”.

“Nếu thông tin không chính xác, công chúng hoàn toàn có thể tìm thấy trên mạng xã hội. Nhưng báo chí phải khác ở chỗ được kiểm chứng, có nguồn tin đáng tin cậy và có trách nhiệm xã hội với từng thông tin được công bố”, ông nói.

Theo ông, những nội dung chuyên sâu, chính luận, điều tra hay phân tích vẫn là thế mạnh mà mạng xã hội khó có thể thay thế nếu báo chí giữ được chất lượng và độ tin cậy.

Theo ông Dung, đạo đức báo chí chính là “hàng rào” cuối cùng trước cám dỗ của thuật toán.

Phó Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam Phạm Mạnh Hùng. Ảnh: Thanh Lương

Phó Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam Phạm Mạnh Hùng cho rằng một trong những thách thức lớn nhất của báo chí hiện nay là cân bằng giữa yêu cầu tốc độ và chất lượng thông tin.

Theo ông, cuộc đua “tin nhanh - tin sớm” trên môi trường số đang tạo ra áp lực rất lớn đối với các cơ quan báo chí.

“Nếu chỉ chạy theo tốc độ, báo chí rất dễ đánh mất chiều sâu phân tích, khả năng lý giải và định hướng dư luận, trong khi đó lại chính là những giá trị cốt lõi của báo chí cách mạng”, ông nhận định.

Ông Hùng cho biết các cơ quan báo chí chính thống hiện phải dành nhiều nguồn lực cho việc kiểm chứng thông tin, đấu tranh phản bác tin giả, tin sai sự thật và các thông tin xuyên tạc trên không gian mạng.

“Đây là áp lực mà mạng xã hội không phải gánh chịu, nhưng lại là trách nhiệm không thể từ bỏ của báo chí chính thống”, ông nói.

Theo ông, trong bối cảnh chuyển đổi số, đổi mới công nghệ phải đi cùng đổi mới tư duy quản trị, tổ chức sản xuất nội dung và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Nếu chỉ chú trọng các chỉ số truy cập ngắn hạn mà xem nhẹ sứ mệnh xã hội thì báo chí rất dễ rơi vào lệch chuẩn.

Giữ “tâm sáng” để giữ niềm tin công chúng

Theo các chuyên gia truyền thông, công nghệ có thể thay đổi cách làm báo, nhưng những giá trị nền tảng của nghề báo vẫn không thay đổi.

Trong bất kỳ thời đại nào, báo chí muốn tồn tại lâu dài vẫn phải dựa trên niềm tin của công chúng.

Tiến sĩ Trần Bá Dung cho rằng giữa “cơn bão” trí tuệ nhân tạo và thuật toán hiện nay, điều quan trọng nhất với người làm báo là giữ được “tâm sáng”.

“Người làm báo phải trung thực, khách quan, nhân văn và có trách nhiệm xã hội. Đó là nền tảng của nghề báo”, ông nói.

Theo ông, khi tin giả xuất hiện ngày càng nhiều trên mạng xã hội, vai trò kiểm chứng của báo chí chính thống càng quan trọng hơn.

“Càng nhiều tin giả, công chúng càng cần báo chí đáng tin cậy”, ông nhấn mạnh.

Tiến sĩ Dung cũng lưu ý rằng AI chỉ nên được xem là trợ lý, là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế vai trò của nhà báo, những gì AI tổng hợp được phần lớn đều dựa trên dữ liệu đã tồn tại trên môi trường mạng.

“Máy móc không có đạo đức. Nó không thể chịu trách nhiệm trước xã hội. Người quyết định cuối cùng vẫn phải là nhà báo, với bản lĩnh nghề nghiệp và trách nhiệm đối với công chúng”, ông nhấn mạnh.

Phó Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam Phạm Mạnh Hùng cho rằng chuyển đổi số không đơn thuần là câu chuyện công nghệ mà là sự thay đổi toàn diện về tư duy, mô hình hoạt động và cách tiếp cận công chúng.

Theo ông, báo chí phải tận dụng hiệu quả các thành tựu của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng số để nâng cao chất lượng truyền thông, nhưng công nghệ chỉ là công cụ phục vụ con người.

“Chuyển đổi số phải phục vụ mục tiêu nâng cao vai trò của báo chí cách mạng trên mặt trận tư tưởng, văn hóa. Đối với các cơ quan báo chí chủ lực, việc phục vụ Đảng, Nhà nước và Nhân dân luôn phải là trung tâm, không chạy theo các chỉ số ngắn hạn hay những xu hướng nhất thời”, ông nhấn mạnh.

Ông Hùng cho rằng yếu tố quyết định cuối cùng vẫn là con người.

“Trong bối cảnh áp lực tốc độ và tin giả lan tràn, người làm báo càng phải vững vàng về bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp, đồng thời làm chủ công nghệ và kỹ năng số”, ông nói.

Theo ông, hiệu quả truyền thông chỉ có thể được nâng cao khi báo chí làm chủ công nghệ nhưng không lệ thuộc công nghệ; đổi mới nhưng không xa rời các giá trị cốt lõi; nhanh nhạy trong tiếp cận thông tin nhưng vẫn vững vàng trong định hướng chính trị.

“Công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi phục vụ mục tiêu nâng cao chất lượng thông tin, hiệu quả định hướng và trách nhiệm xã hội của báo chí cách mạng”, ông khẳng định.

Nhà báo Trịnh Tú Uyên, Báo Đại Đoàn kết. Ảnh: Thanh Lương

Đồng quan điểm, nhà báo Tú Uyên chia sẻ tốc độ thông tin là yếu tố quan trọng trong môi trường truyền thông số, nhưng giá trị cốt lõi của nghề báo vẫn là trách nhiệm và sự cẩn trọng với từng thông tin được đăng tải.

“Lượt xem có thể tăng rồi giảm rất nhanh, nhưng uy tín nghề nghiệp là thứ theo mình cả đời”, chị nói.

Vậy vẫn là câu chuyện giữ “tâm sáng” không chỉ là yêu cầu đạo đức với nhà báo, mà còn là điều kiện để báo chí giữ được vai trò dẫn dắt thông tin.

Khi công chúng ngày càng hoài nghi trước “biển” thông tin thật giả lẫn lộn, báo chí chính thống càng phải khẳng định giá trị bằng sự chuẩn xác, khách quan và trách nhiệm xã hội.

Bởi cuối cùng, điều làm nên sức mạnh của báo chí không nằm ở số lượt xem hay khả năng lan truyền, mà nằm ở niềm tin mà công chúng dành cho người cầm bút.

Bài 3: Bảo vệ bản sắc Báo Thanh tra giữa “bão” thông tin số