AI có thể hỗ trợ các cơ quan báo chí nâng cao năng suất lao động. Ảnh minh họa: IT

AI mở ra cơ hội mới cho báo chí trong kỷ nguyên số

Chưa bao giờ công nghệ phát triển với tốc độ nhanh như hiện nay. Chỉ trong vài năm, AI đã đi từ một khái niệm công nghệ chuyên sâu trở thành công cụ hiện diện trong hầu hết lĩnh vực của đời sống xã hội.

Báo chí, ngành nghề luôn gắn bó mật thiết với sự phát triển của công nghệ truyền thông cũng đang chứng kiến những thay đổi sâu sắc dưới tác động của AI.

Phó Cục trưởng Cục Báo chí Đặng Khắc Lợi. Ảnh: T.L

Theo ông Đặng Khắc Lợi, Phó Cục trưởng Cục Báo chí (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tạo ra những cơ hội rất lớn cho báo chí Việt Nam.

Trong bối cảnh AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực kinh tế - xã hội, báo chí cũng không thể đứng ngoài xu thế này. Đây vừa là cơ hội để đổi mới hoạt động báo chí, vừa là yêu cầu tất yếu trong tiến trình chuyển đổi số của các cơ quan báo chí hiện nay.

Với khả năng xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ trong thời gian cực ngắn, AI có thể hỗ trợ các cơ quan báo chí nâng cao năng suất lao động, tối ưu hóa quy trình sản xuất nội dung và mở rộng khả năng tiếp cận công chúng.

“AI giúp các tòa soạn tổng hợp thông tin, phân tích dữ liệu lớn, nhận diện xu hướng và hỗ trợ cá nhân hóa nội dung theo nhu cầu của từng nhóm độc giả. Điều này góp phần nâng cao chất lượng sản phẩm báo chí cũng như hiệu quả vận hành của các cơ quan báo chí trong quá trình chuyển đổi số”, ông Đặng Khắc Lợi nhận định.

Ông cho rằng AI còn mở ra khả năng phân tích dữ liệu lớn, dự báo xu hướng thông tin và đa dạng hóa hình thức thể hiện sản phẩm báo chí. Nhờ đó, các tòa soạn có thể nâng cao chất lượng nội dung, tối ưu nguồn lực và giúp các nhà báo tiết kiệm đáng kể thời gian trong quá trình sản xuất tin bài.

Thực tế cho thấy, nhiều cơ quan báo chí hiện nay đã ứng dụng AI vào các công đoạn như chuyển đổi giọng nói thành văn bản, hỗ trợ biên tập, tạo phụ đề video, tổng hợp dữ liệu, gợi ý tiêu đề, phân tích hành vi người dùng hay đề xuất nội dung phù hợp với từng đối tượng độc giả.

Trong môi trường truyền thông số, khi cuộc cạnh tranh về tốc độ ngày càng khốc liệt, những công cụ này giúp các tòa soạn giảm đáng kể thời gian xử lý các công việc mang tính lặp lại, để đội ngũ phóng viên, biên tập viên có điều kiện tập trung hơn vào những sản phẩm có chiều sâu, tính phát hiện và giá trị xã hội cao.

Ông Nguyễn Đức Lợi, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam cho rằng, việc ứng dụng AI trong báo chí không còn là lựa chọn mà đã trở thành xu thế tất yếu.

“Hiện nay không còn đặt câu hỏi có sử dụng AI hay không nữa. Vấn đề là sử dụng như thế nào cho hiệu quả. AI chỉ là công cụ hỗ trợ chứ không thể thay thế người làm báo”, ông Nguyễn Đức Lợi nhấn mạnh.

Theo ông, các công việc mang tính kỹ thuật, lặp đi lặp lại hoặc những nội dung đơn giản hoàn toàn có thể được AI hỗ trợ thực hiện. Điều quan trọng là người làm báo phải biết khai thác công nghệ để nâng cao hiệu quả công việc, thay vì né tránh hoặc lo ngại trước sự xuất hiện của công nghệ mới.

Ông Nguyễn Đức Lợi cho rằng lịch sử phát triển của báo chí luôn gắn với những bước tiến công nghệ. Vì vậy, thay vì e ngại, các tòa soạn cần chủ động thích ứng, tận dụng những mặt tích cực của AI để nâng cao chất lượng hoạt động.

Tuy nhiên, AI chỉ nên đóng vai trò công cụ hỗ trợ, còn giá trị cốt lõi của tác phẩm báo chí vẫn phải được quyết định bởi tư duy, trách nhiệm và bản lĩnh của người làm báo.

Sự thay đổi này cũng phản ánh quá trình chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trong ngành báo chí. Theo số liệu của Cục Báo chí, đến năm 2025, đã có khoảng 78,53% cơ quan báo chí xây dựng kế hoạch hoặc chương trình hành động về chuyển đổi số; hơn 70% cơ quan báo chí đã bố trí kinh phí phục vụ cho quá trình này.

Những con số trên cho thấy báo chí Việt Nam đang từng bước thích ứng với môi trường truyền thông mới, trong đó AI được xem là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Không để AI làm phai nhạt giá trị nghề báo

Dù mở ra nhiều cơ hội, AI cũng đang đặt ra những thách thức chưa từng có đối với hoạt động báo chí.

Theo Phó Cục trưởng Cục Báo chí Đặng Khắc Lợi, thách thức lớn nhất hiện nay là bảo đảm tính chính xác, khách quan và độ tin cậy của thông tin trong bối cảnh AI có khả năng tạo ra khối lượng nội dung khổng lồ trong thời gian rất ngắn.

Sự xuất hiện của các công nghệ như deepfake đang làm gia tăng nguy cơ phát tán tin giả, hình ảnh giả mạo và các sản phẩm truyền thông sai lệch. Nếu thiếu quy trình kiểm chứng chặt chẽ, các cơ quan báo chí có thể vô tình trở thành kênh lan truyền thông tin không chính xác, gây tác động tiêu cực đến xã hội.

Phó Cục trưởng Cục Báo chí cho rằng, cùng với cơ hội, AI cũng đặt ra nguy cơ làm “xói mòn” một số giá trị nghề nghiệp nếu bị lạm dụng. Việc phụ thuộc quá mức vào các công cụ tạo sinh có thể khiến người làm báo giảm khả năng tư duy độc lập, giảm tính sáng tạo và xa rời những yếu tố nhân văn vốn là bản chất của nghề báo.

“Khi AI có khả năng tạo ra nội dung với mức độ chân thực ngày càng cao, nguy cơ xuất hiện tin giả, thông tin sai lệch, nội dung xuyên tạc hoặc các sản phẩm truyền thông giả mạo cũng gia tăng đáng kể”, ông Đặng Khắc Lợi cảnh báo.

Theo ông, nhiều công nghệ deepfake hiện nay có thể tạo ra hình ảnh, giọng nói và video giả mạo với độ chân thực rất cao. Vì vậy, các nhà báo khi sử dụng hình ảnh, video hoặc nguồn dữ liệu trên internet cần đặc biệt cẩn trọng trong khâu xác thực nguồn tin.

“Con người phải giữ vai trò quyết định trong toàn bộ quy trình sản xuất nội dung. AI chỉ nên là công cụ hỗ trợ. Nhà báo không thể chuyển giao trách nhiệm kiểm chứng và chịu trách nhiệm thông tin cho máy móc”, ông Đặng Khắc Lợi khẳng định.

Đây cũng là quan điểm được nhiều chuyên gia báo chí chia sẻ.

Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam Nguyễn Đức Lợi. Ảnh: Thanh Lương

Theo Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam Nguyễn Đức Lợi, AI có thể tổng hợp dữ liệu rất nhanh nhưng không thể thay thế tư duy phản biện, khả năng đánh giá giá trị thông tin hay trách nhiệm nghề nghiệp của nhà báo.

“AI không chịu trách nhiệm hành chính hay trách nhiệm pháp lý cho sản phẩm báo chí. Người chịu trách nhiệm cuối cùng vẫn là nhà báo và cơ quan báo chí”, ông nói.

Một thực tế đáng chú ý là AI hoạt động dựa trên dữ liệu đã được thu thập từ trước. Trong khi đó, bản chất của báo chí là phát hiện cái mới, tiếp cận hiện trường, xác minh sự thật và phản ánh những diễn biến đang diễn ra.

Ông Nguyễn Đức Lợi dẫn chứng, những cuộc điều tra, những kết luận thanh tra, những phát hiện độc quyền hay các tác phẩm báo chí mang tính phản biện xã hội vẫn đòi hỏi sự hiện diện trực tiếp của con người.

Nhà báo không chỉ ghi nhận thông tin mà còn phải cảm nhận hơi thở cuộc sống, lắng nghe nhân vật, thấu hiểu bối cảnh và truyền tải cảm xúc. Đây là những yếu tố tạo nên giá trị nhân văn của báo chí mà công nghệ hiện nay chưa thể thay thế.

Bên cạnh nguy cơ tin giả, vấn đề bản quyền và đạo đức nghề nghiệp cũng đang trở thành thách thức lớn.

Ông phân tích, nhiều nền tảng AI được xây dựng trên cơ sở thu thập dữ liệu từ internet, trong đó có không ít sản phẩm báo chí được sử dụng mà chưa có sự cho phép của tác giả hoặc cơ quan sở hữu bản quyền.

Nếu thiếu hiểu biết và sử dụng thiếu kiểm soát, người làm báo có thể vô tình vi phạm quyền sở hữu trí tuệ hoặc sử dụng các nguồn dữ liệu không đáng tin cậy.

Nguy cơ đáng lo ngại hơn là sự lệ thuộc quá mức vào AI có thể làm suy giảm khả năng tư duy độc lập, tính sáng tạo và bản lĩnh nghề nghiệp của người làm báo.

Một tác phẩm báo chí thực sự có giá trị không chỉ là tập hợp thông tin mà còn phản ánh góc nhìn, trách nhiệm xã hội và dấu ấn cá nhân của người cầm bút, ông Nguyễn Đức Lợi nêu quan điểm.

Làm chủ AI để phục vụ báo chí, không để AI dẫn dắt báo chí

Trước những cơ hội và thách thức đan xen, yêu cầu đặt ra hiện nay là xây dựng cơ chế ứng dụng AI một cách hiệu quả nhưng có kiểm soát.

Ông Nguyễn Mạnh Tuấn, Phó trưởng Ban phụ trách Ban Kiểm tra, Hội Nhà báo Việt Nam cho rằng, việc tăng cường giám sát quá trình ứng dụng công nghệ trong các cơ quan báo chí là hết sức cần thiết.

Ông Nguyễn Mạnh Tuấn, Phó trưởng Ban phụ trách Ban Kiểm tra, Hội Nhà báo Việt Nam. Ảnh: Thanh Lương

Theo ông, nhiều sai sót trong thời gian qua xuất phát từ việc lạm dụng AI nhưng thiếu khâu biên tập, kiểm chứng trước khi xuất bản. Một số tiêu đề thiếu chuẩn xác, nội dung sơ sài hoặc chưa bảo đảm tính định hướng là những biểu hiện cho thấy người làm báo chưa kiểm soát tốt công cụ công nghệ.

Ông cho biết, một số cơ quan báo chí lớn đã chủ động xây dựng quy chế nội bộ về sử dụng AI trong sản xuất nội dung và quản trị tòa soạn. Đây là kinh nghiệm cần được nghiên cứu, chia sẻ và nhân rộng nhằm thiết lập các nguyên tắc chung cho toàn ngành.

“AI là công cụ rất hữu ích nhưng phải được đặt trong khuôn khổ quy định rõ ràng. Cần xác định ranh giới giữa hỗ trợ công nghệ và trách nhiệm nghề nghiệp của nhà báo để tránh những hệ lụy không mong muốn”, ông Nguyễn Mạnh Tuấn nhấn mạnh.

Ở góc độ quản lý Nhà nước, Cục Báo chí cũng xác định nhiều nhiệm vụ trọng tâm nhằm thúc đẩy chuyển đổi số báo chí gắn với ứng dụng AI an toàn, hiệu quả.

Theo Phó Cục trưởng Cục Báo chí Đặng Khắc Lợi, thời gian tới, ngành báo chí sẽ tiếp tục triển khai Chiến lược chuyển đổi số báo chí đến năm 2030; nghiên cứu xây dựng các quy chuẩn đạo đức trong sử dụng AI; hoàn thiện cơ chế quản lý, bảo đảm an ninh thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền sở hữu trí tuệ.

Ông cho biết, Cục Báo chí sẽ tiếp tục tham mưu hoàn thiện các chính sách liên quan đến quản lý Nhà nước về chuyển đổi số báo chí; phối hợp với các cơ quan, tổ chức trong và ngoài nước tổ chức các chương trình đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng số và ứng dụng AI cho đội ngũ nhà báo, biên tập viên.

Đặc biệt, việc tăng cường quản lý báo chí trên không gian mạng, khuyến khích sáng tạo nội dung bằng công nghệ mới và hoàn thiện cơ chế quản lý các nền tảng xuyên biên giới sẽ góp phần tạo môi trường phát triển lành mạnh cho báo chí trong kỷ nguyên số.

Ông Đặng Khắc Lợi nhấn mạnh, việc ứng dụng AI trong báo chí phải gắn với yêu cầu bảo đảm an ninh, an toàn thông tin, tôn trọng bản quyền và sở hữu trí tuệ. Các cơ quan báo chí cần tuân thủ pháp luật, phát huy vai trò định hướng dư luận, góp phần phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao dân trí.

Chia sẻ về vấn đề này, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Thuỷ, Uỷ viên Ban Kiểm tra Hội Nhà báo Việt Nam, giảng viên Trường Công nghệ số liên ngành, ĐH Phenikaa, nguyên Trưởng phòng Quản lý báo chí, Cục Báo chí cho rằng, AI nếu được sử dụng đúng cách sẽ trở thành trợ thủ đắc lực cho hoạt động tuyên truyền.

Theo bà, trong bối cảnh thông tin đa chiều và cạnh tranh ngày càng gay gắt, AI có thể hỗ trợ các cơ quan báo chí nâng cao hiệu quả truyền thông chính sách, mở rộng khả năng tiếp cận công chúng và lan tỏa thông tin tích cực nhanh hơn.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Thuỷ. Ảnh: Thanh Lương

Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ phải luôn gắn với yêu cầu bảo đảm tính chính xác, khách quan, đúng định hướng và phục vụ lợi ích xã hội.

“Công nghệ có thể hỗ trợ người làm báo rất nhiều, nhưng giá trị cốt lõi của báo chí vẫn nằm ở trách nhiệm xã hội, đạo đức nghề nghiệp và bản lĩnh chính trị của người cầm bút”, bà Thủy nhấn mạnh.

Có thể thấy, trước cơn lốc AI, báo chí Việt Nam không đứng ngoài cuộc. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo đang trở thành xu hướng tất yếu trong hành trình chuyển đổi số. Tuy nhiên, càng hiện đại hóa công nghệ, báo chí càng cần giữ vững những giá trị cốt lõi đã làm nên sức mạnh của nghề báo là tính chân thực, trách nhiệm xã hội, đạo đức nghề nghiệp và sự sáng tạo của con người.

Trong cuộc đua công nghệ hôm nay, AI có thể hỗ trợ nhà báo đi nhanh hơn. Nhưng để đi đúng hướng và giữ được niềm tin của công chúng, vai trò quyết định vẫn thuộc về con người, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam Nguyễn Đức Lợi nhấn mạnh.

Bài 2: Giữ “tâm sáng” trước sức ép thuật toán và cuộc đua tốc độ