Tết là quãng thời gian nghỉ ngơi đúng nghĩa sau một năm vất vả, đồng thời là mùa của giao lưu văn hóa. Ảnh: Thanh Hà

Người Mông là một trong những dân tộc thiểu số có dân số tương đối đông ở miền Bắc, với khoảng 1,4 triệu người, cư trú tập trung tại nhiều tỉnh như Tuyên Quang, Lào Cai, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La… Không gian sống thường là những sườn núi dốc, địa hình hiểm trở, có nơi là vách đá dựng đứng, thung lũng dạng hẻm vực. Chính điều kiện tự nhiên ấy định hình một nếp sống coi trọng lao động, kỷ luật sản xuất, sự tương trợ trong cộng đồng và khả năng thích nghi bền bỉ.

Trong cộng đồng 54 dân tộc anh em của Việt Nam, dân tộc Mông là một cộng đồng cư trú chủ yếu ở vùng núi cao. Ảnh: Thanh Hà

Trong kho tàng lời nói dân gian của đồng bào, có những câu mộc mạc nhưng hàm chứa triết lý về vị trí cư trú và ý thức quê hương:

Cá ở dưới nước
Chim bay trên trời,
Chúng ta sống ở vùng cao.
Và con chim có tổ,
Người Mông ta cũng có quê…

Điểm khiến

Tết người Mông được nhắc đến như một “Tết sớm” là thời điểm diễn ra thường sớm hơn Tết Nguyên đán của cả nước khoảng một tháng. Cách tính lịch ăn Tết của đồng bào Mông gắn với hoàn tất mùa vụ, với nhu cầu nghỉ ngơi sau một năm lao động nương rẫy. Tết đến sớm, vì “khoảng nghỉ” cần đến sớm; Tết kéo dài, vì cộng đồng cần thời gian để thăm hỏi, giao lưu, củng cố quan hệ họ hàng - bản làng, đồng thời thực hiện các nghi thức liên quan đến tổ tiên và những ước vọng cho năm mới.

Tết kéo dài, vì cộng đồng cần thời gian để thăm hỏi, giao lưu, củng cố quan hệ họ hàng - bản làng. Ảnh: Thanh Hà

Người Mông đón Tết bằng việc tổ chức lễ hội Gầu Tào - lễ hội cầu phúc truyền thống. Gầu Tào mang ý nghĩa tạ ơn tổ tiên, cầu cho mùa màng bội thu, chăn nuôi thuận lợi và đặc biệt là cầu phúc cho con cháu “đầy đàn”. Việc cầu phúc không tách rời thực tiễn, trong điều kiện vùng cao, an cư và sinh kế bền vững luôn gắn với sức khỏe cộng đồng, với khả năng lao động và sự tiếp nối thế hệ. Vì thế, Gầu Tào được coi là một trong những lễ hội lớn nhất của người Mông trong năm, vừa mang tính tín ngưỡng, vừa là dịp cộng đồng gặp gỡ, củng cố liên kết.

Tết là quãng thời gian nghỉ ngơi đúng nghĩa sau một năm vất vả, là mùa của giao lưu văn hóa. Những điệu khèn, điệu hát, những trò chơi dân gian xuất hiện như một “ngôn ngữ” chung của ngày Xuân. Đồng bào người Mông tổ chức các hoạt động vui Xuân như ném pao, bắn nỏ, đẩy gậy, đánh sảng, đi cà kheo; có nơi còn có chọi dê, chọi bò. Rồi tục đi chúc tết nhau, bằng lời chúc, bằng chén rượu ngô để giúp cho những mối quan hệ họ hàng - làng xóm được gắn kết hơn, được sẻ chia những niềm vui, khó khăn trong năm đã qua.

Những điệu khèn, điệu hát, những trò chơi dân gian xuất hiện như một “ngôn ngữ” chung của ngày Xuân. Ảnh: Thanh Hà

Đồng bào tổ chức các hoạt động vui Xuân như ném pao, bắn nỏ, đẩy gậy, đánh sảng, đi cà kheo; có nơi còn có chọi dê, chọi bò... Ảnh: Thanh Hà

Ẩm thực Tết của người Mông ở nhiều nơi tập trung vào bánh dày, thịt gà, thịt lợn. Bếp lửa là “trung tâm” của ngày Tết: Trong ba ngày Tết chính, nhiều gia đình giữ bếp đỏ lửa liên tục, vừa để giữ ấm, vừa để xua đuổi điều xấu và cầu mong may mắn. Cùng với con người, đồ vật trong nhà cũng được “mặc áo mới”. “Áo mới” ở đây được hiểu theo cách của đồng bào, dùng giấy bạc (giấy làm từ cây giang) cắt hình con chim, con phượng rồi dán lên các đồ vật và vị trí trong nhà. Thực hành này thường xuất hiện trong các dịp cúng, đám ma hoặc sinh hoạt thường ngày, nhưng vào năm mới, ý nghĩa được nhấn mạnh: Cầu sự tốt lành, yên ổn, tránh điều không may.

Không gian thờ cúng của người Mông cũng cho thấy sự gắn bó giữa tín ngưỡng và lao động. Bàn thờ chính thường đặt ở gian giữa, ngoài ra có hai bàn thờ phụ đặt hai bên cửa chính. Bên cạnh bàn thờ, đồng bào bày biện các công cụ lao động như cuốc, thuổng, dao, rựa… đã được “mặc áo mới”.

Một chi tiết đáng chú ý là mâm cỗ cúng thường có chiếc bánh dày to, làm bằng gạo nếp nương. Xôi sau khi đồ chín, còn nóng, được đưa vào máng gỗ, dùng chày giã nhuyễn; sau đó lấy lòng đỏ trứng gà quết lên bề mặt. Bánh dày tròn, theo quan niệm của đồng bào, tượng trưng cho mặt trăng, mặt trời; không chỉ là món ăn mà còn là biểu tượng của nguồn sống và sự tuần hoàn của thời gian. Vì vậy, trong “mùa Tết”, bánh dày không chỉ xuất hiện trong mâm cúng mà còn là món ăn chính trong nhiều ngày.

Trai tráng khỏe mạnh trong làng giã bánh dày. Ảnh: Thanh Hà

Ngày Tết đồng bào thường có chiếc bánh dày to, làm bằng gạo nếp nương. Ảnh: Thanh Hà

Cùng với những nghi lễ và tập tục, đời sống Tết ở vùng đồng bào Mông những năm gần đây cũng phản ánh một chuyển động khác, chuyển động của điều kiện sống. Ở một số địa phương như Pà Cò, kinh tế - xã hội đã có bước khởi sắc; bà con tập trung trồng ngô, trồng chè, chăn nuôi lợn gà, phát triển sản xuất; đời sống ngày càng ấm no hơn.

Trong bối cảnh đó, Tết không chỉ là dịp “giữ nguyên” truyền thống, mà còn là dịp cộng đồng biểu đạt sự cải thiện đời sống theo cách vừa kín đáo vừa rõ ràng: Chuẩn bị chu đáo hơn, tổ chức vui Xuân đa dạng hơn, trang phục được chăm chút hơn, các hoạt động giao lưu phong phú hơn. Những trò chơi dân gian quen thuộc như chơi Tulu, ném pao, bắn nỏ, kéo co, đẩy gậy, múa khèn… vẫn là trung tâm của vui Xuân, nhưng phía sau đó là một thực tế tích cực, người dân có điều kiện dành thời gian và nguồn lực cho hoạt động văn hóa.

Một chi tiết thể hiện rõ cách đồng bào tổ chức thời gian là việc “mùng một” không nhất thiết phải rơi đúng vào một tối cố định như thói quen phổ biến của nhiều cộng đồng. Nếu gia đình ăn Tết vào các ngày 27, 28, 29 hoặc 30 tháng 11 Âm lịch, thì ngày hôm sau được coi là mùng một. Và khoảnh khắc đánh dấu năm mới có thể được tính theo tiếng gà gáy đầu tiên của buổi sớm. Cách xác định này vừa linh hoạt, vừa gần với nhịp sống nông nghiệp.

Vào ngày mùng một, đàn ông là người thức dậy sớm nhất, làm các việc quan trọng thay phụ nữ: Nhóm bếp, nấu cơm, chuẩn bị thức ăn cho lợn, gà, trâu, bò. Theo tập tục, đàn ông là trụ cột nên phải “gánh” phần việc nặng để giữ truyền thống cho cả năm. Sau khi đàn ông làm xong phần việc lớn, phụ nữ mới thức dậy làm việc nhẹ hơn như hứng nước, dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị đón họ hàng. Cách tổ chức ấy cho thấy Tết không chỉ là nghỉ ngơi mà còn là “nghi lễ hóa” vai trò gia đình, mỗi người một phần việc, mỗi phần việc mang ý nghĩa mở đầu năm mới.

Trong ba ngày Tết, nhiều nơi còn có tục dán giấy lên công cụ lao động và đặt dưới bàn thờ như sự tri ân những thứ đã theo mình trong lao động sản xuất suốt năm. Sau đó, bà con đến nhà nhau chúc Tết, uống rượu ngô, ăn bánh dày… Những thực hành này tạo thành một “kết cấu xã hội” của mùa Tết: Quan hệ họ hàng được củng cố, quan hệ làng bản được làm mới, niềm tin cộng đồng được bồi đắp bằng sự hiện diện và tương trợ.

Trong không khí Xuân mới, Tết cổ truyền của đồng bào Mông hiện diện như một phần tự nhiên của bức tranh mùa Xuân Việt Nam. Đó là mùa của nghỉ ngơi sau một năm lao động; mùa của tri ân công cụ, tri ân tổ tiên; mùa của cộng đồng gặp lại nhau trong lời chúc và chén rượu; mùa của những ước vọng giản dị mà thiết thực về sức khỏe, mùa màng, chăn nuôi, con cháu. Và cũng là mùa để thấy rõ hơn giá trị của tinh thần đại đoàn kết dân tộc, mỗi cộng đồng một bản sắc, nhưng cùng hướng tới mục tiêu chung là cuộc sống bình yên, phát triển, không ai bị bỏ lại phía sau.