(Thanh tra) - Trước thực trạng lực lượng chức năng liên tiếp phát hiện nhiều vụ việc sản xuất, kinh doanh thực phẩm chức năng giả, thực phẩm “bẩn” được tuồn vào bếp ăn trường học, Luật sư Trần Xuân Tiền cho rằng, khi mỗi người dân trở thành một mắt xích trong chuỗi giám sát thì khoảng trống trong quản lý an toàn thực phẩm sẽ dần được lấp đầy.
Theo Luật sư Trần Xuân Tiền (Văn phòng Luật sư Đồng đội), nhìn từ góc độ pháp lý, khung quy định hiện hành thoạt nhìn có vẻ chặt chẽ. Luật An toàn thực phẩm (ATTP) năm 2010 dành riêng các Điều 28, 29, 30 quy định điều kiện bảo đảm an toàn đối với cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống bao gồm bếp ăn tập thể, từ bố trí mặt bằng chống nhiễm chéo, dụng cụ chế biến đến nguyên liệu rõ nguồn gốc và lưu mẫu thức ăn. Điều 54 đặt ra nghĩa vụ truy xuất nguồn gốc khi cần. Bộ luật Hình sự năm 2015 tại Điều 317 hình sự hóa hành vi cung cấp thực phẩm không bảo đảm quy chuẩn gây ngộ độc nghiêm trọng, với khung hình phạt cao nhất lên đến 20 năm tù.
Luật sư Trần Xuân Tiền cho biết thêm tại Nghị định 15/2018/NĐ-CP cụ thể hóa điều kiện cấp giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện; Chỉ thị 38/CT-TTg ngày 11/10/2024 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường phòng ngừa ngộ độc thực phẩm.
Mới đây, Bộ Y tế ban hành Công văn 2236/BYT-ATTP ngày 1/4/2026 yêu cầu siết chặt kiểm tra bếp ăn tập thể trường học.
Một câu hỏi được đặt ra là khung pháp lý đầy đủ, vậy khoảng trống nằm ở đâu? Để trả lời câu hỏi này, theo Luật sư Trần Xuân Tiền, khoảng trống thứ nhất nằm trong chính cấu trúc của hệ thống. Việc cấp phép cho doanh nghiệp cung cấp suất ăn được thực hiện một lần trong khi rủi ro vi sinh phát sinh hằng ngày. Một cơ sở có thể đạt chuẩn vào ngày được cấp giấy chứng nhận nhưng quy trình bảo quản, vận chuyển, phân chia khẩu phần lại có thể xuống cấp chỉ sau vài tháng mà không ai biết.
Hậu kiểm theo Nghị định 15/2018/NĐ-CP về nguyên tắc là công cụ để bù đắp cho khoảng trống này. Tuy nhiên, trên thực tế hậu kiểm thường mang tính định kỳ, có thông báo trước và tập trung vào hồ sơ giấy tờ hơn là quy trình thực tế. Kiểm tra một bếp ăn vào lúc nhân viên đã chuẩn bị sẵn tâm thế đón đoàn không cho phép phát hiện được những thói quen tệ hại diễn ra trong 364 ngày còn lại của năm.
Luật sư Tiền nêu khoảng trống thứ hai mang tính thể chế. Quản lý ATTP trường học ở Việt Nam đang bị phân mảnh giữa nhiều đầu mối. Sở Y tế hoặc Sở ATTP chịu trách nhiệm về chuyên môn vệ sinh thực phẩm. Sở Giáo dục và Đào tạo quản lý hoạt động của nhà trường. Chính quyền địa phương cấp xã, phường có vai trò giám sát trên địa bàn. Hiệu trưởng nhà trường, theo khoản 7 Điều 28 Luật ATTP, là người đứng đầu đơn vị có bếp ăn tập thể nên phải chịu trách nhiệm chính. Và cuối cùng là doanh nghiệp cung cấp suất ăn, chủ thể trực tiếp sản xuất xảy ra rủi ro.
Với 5 chủ thể, mỗi chủ thể giữ một mảng trách nhiệm và khi sự cố xảy ra, mảng trách nhiệm nào cũng có thể được giải thích là trách nhiệm của người khác. Đây là mô hình mà các nhà phân tích thể chế gọi là trách nhiệm khuếch tán, nơi không ai phải gánh vác cụ thể vì ai cũng có thể chỉ tay sang bên cạnh.
Khoảng trống thứ ba đó là sự thiếu vắng minh bạch chủ động. Phụ huynh đóng tiền ăn cho con mỗi tháng nhưng không có quyền tiếp cận thông tin về đơn vị cung cấp suất ăn theo cách hệ thống. Họ không biết doanh nghiệp đó đã từng bị xử phạt vi phạm hành chính bao nhiêu lần? Kết quả các đợt hậu kiểm gần nhất ra sao? Có vướng vào sự cố tại trường nào khác hay không?
Trong khi đó, ở nhiều nước trên thế giới có hệ thống ATTP hiệu quả, kết quả thanh tra vệ sinh được công khai bắt buộc, thậm chí dán ngay tại cửa cơ sở dưới dạng xếp hạng để người tiêu dùng nhìn thấy. Nguyên tắc rất đơn giản: Khi thông tin về chất lượng được công khai thì doanh nghiệp tự có động lực kinh tế để cải thiện vì khách hàng có thể chọn hoặc không chọn họ. Khi thông tin bị che giấu, không có cơ chế thị trường nào hoạt động và mọi gánh nặng giám sát đổ dồn lên cơ quan Nhà nước vốn đã quá tải.
Và khoảng trống thứ tư và có lẽ là gốc rễ, nằm ở cách chúng ta định giá bữa ăn của trẻ em. Khi mức thu tiền ăn bán trú bị giới hạn ở mức rất thấp, các đơn vị cung cấp suất ăn buộc phải cắt giảm chi phí ở mọi khâu để có lợi nhuận. Nguyên liệu rẻ hơn nghĩa là rủi ro chất lượng cao hơn. Vận chuyển bằng phương tiện không bảo đảm nghĩa là rủi ro vi sinh tăng theo thời gian và nhiệt độ. Nhân công không được đào tạo bài bản nghĩa là quy trình vệ sinh dễ bị bỏ qua. Đây không phải là biện minh cho doanh nghiệp vi phạm mà là chỉ ra một thực tế rằng nếu thiết kế kinh tế của bữa ăn học đường khiến việc làm đúng trở nên không có lãi thì việc làm sai chỉ còn là vấn đề thời gian.
Luật sư Trần Xuân Tiền phân tích cho thấy “bức tranh” ATTP ở nước ta vẫn còn nhiều mảng tối, nếu không được ngăn chặn sẽ là hiểm họa đối với sức khỏe, tính mạng con người cũng như chất lượng giống nòi.
Một trong những nguyên nhân quan trọng của tình trạng này là do khâu giám sát ATTP còn nhiều lỗ hổng. Điển hình như với các loại thực phẩm thuộc diện tự công bố sản phẩm nhằm giảm tiền kiểm, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, nhưng khâu hậu kiểm dường như bị buông lỏng. Nhiều cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm, bếp ăn tập thể, quán ăn đường phố... cũng không được kiểm tra, giám sát chặt chẽ, tạo khoảng trống cho vi phạm.
“Kiểm tra, giám sát ATTP trước hết và trên hết là trách nhiệm của các cơ quan chức năng, nhưng lực lượng mỏng, đối tượng kiểm tra, giám sát đa dạng, số lượng rất lớn nên nhiều lúc “lực bất tòng tâm” cũng là điều dễ hiểu”, - Luật sư Trần Xuân Tiền nhấn mạnh thêm.
Thực tế nói trên đặt ra yêu cầu phải xã hội hóa, huy động toàn dân tham gia giám sát ATTP nhằm mở rộng “tai mắt” giám sát trong xã hội. Sự việc đầu năm 2025, một người dân lấy mẫu để kiểm nghiệm, từ đó phát hiện kẹo rau củ Kera là hàng giả cho thấy hiệu quả thiết thực nếu làm tốt việc này.
Muốn người dân tích cực tham gia giám sát ATTP, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động, có cơ chế phù hợp để tiếp nhận, phản hồi, xử lý thông tin nghiêm túc, kịp thời. Những cá nhân dũng cảm lên tiếng phát hiện vi phạm cần được ghi nhận, biểu dương, khen thưởng xứng đáng.
ATTP không phải là chuyện của riêng ngành chức năng mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Khi mỗi người dân trở thành một mắt xích trong chuỗi giám sát thì khoảng trống sẽ dần được lấp đầy.
Vậy nên thay đổi như thế nào? Chúng ta cần dịch chuyển mô hình từ hậu kiểm sang phòng ngừa dựa trên rủi ro theo nguyên tắc HACCP (Hazard Analysis and Critical Control Points - hệ thống quản lý ATTP dựa trên việc phân tích mối nguy và kiểm soát các điểm tới hạn) đã được nhiều quốc gia áp dụng cho dịch vụ ăn uống tập thể.
Cốt lõi của HACCP không phải là kiểm tra sản phẩm cuối cùng mà là kiểm soát các điểm nguy cơ trong quy trình từ tiếp nhận nguyên liệu đến phân phối khẩu phần. Khi rủi ro được kiểm soát ngay tại điểm phát sinh thì sự cố sẽ giảm trước khi cần đến đoàn công tác liên ngành.
Đi kèm với đó là yêu cầu công khai bắt buộc kết quả thanh tra dưới dạng xếp hạng dễ hiểu để phụ huynh có công cụ giám sát thực chất. Đi xa hơn nữa là việc xác lập trách nhiệm cá nhân của hiệu trưởng và lãnh đạo giáo dục địa phương khi sự cố xảy ra. Không chỉ trách nhiệm hành chính mà cả trách nhiệm hình sự nếu có dấu hiệu buông lỏng quản lý có hệ thống.
Bữa ăn của một đứa trẻ ở trường không phải chỉ là vấn đề vệ sinh thực phẩm. Đó là phép thử cho năng lực thể chế của một xã hội trong việc bảo vệ nhóm yếu thế nhất, những người không có quyền lựa chọn và không có tiếng nói.
Khi phép thử này thất bại lặp đi lặp lại theo cùng một kịch bản, đã đến lúc thừa nhận vấn đề không nằm ở vài cá nhân vi phạm mà nằm ở chính mô hình quản lý đang được vận hành.
