TS Nguyễn Tuấn Khanh, Phó Hiệu trưởng Trường Cán bộ Thanh tra. Ảnh: TH

Đất đai và khoáng sản - lĩnh vực tiềm ẩn nhiều rủi ro về thất thoát, lãng phí

Đối với mỗi quốc gia, đất đai và tài nguyên khoáng sản luôn được xác định là những nguồn lực chiến lược, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với phát triển bền vững. Đây không chỉ là nguồn lực phục vụ tăng trưởng kinh tế mà còn gắn chặt với bảo đảm quốc phòng, an ninh quốc gia.

Nhận thức rõ tầm quan trọng đó, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách lớn nhằm hoàn thiện cơ chế quản lý, sử dụng hiệu quả hai nguồn lực này. Đáng chú ý, Nghị quyết số 18-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIII đã nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục đổi mới, hoàn thiện thể chế, chính sách quản lý và sử dụng đất. Cùng với đó, Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị về định hướng chiến lược địa chất, khoáng sản và công nghiệp khai khoáng cũng khẳng định khoáng sản là tài sản đặc biệt của quốc gia.

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy trong quá trình quản lý và sử dụng đất đai, khoáng sản vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro về thất thoát, lãng phí, thậm chí phát sinh vi phạm pháp luật. Đây là những lĩnh vực nhạy cảm, dễ phát sinh lợi ích nhóm, tham nhũng, tiêu cực nếu không có cơ chế kiểm soát chặt chẽ.

Trong bối cảnh đó, hoạt động thanh tra được xác định là công cụ đặc biệt quan trọng để phát hiện sai phạm, chấn chỉnh công tác quản lý, đồng thời kiến nghị hoàn thiện cơ chế, chính sách. Khác với kiểm tra thường tập trung vào việc giám sát từng nội dung cụ thể, thanh tra có vai trò đánh giá toàn diện việc tổ chức thực hiện chính sách, pháp luật; qua đó nhận diện những “điểm nghẽn” trong quản lý để kiến nghị xử lý.

Trong đề tài nghiên cứu khoa học “Nghiên cứu, tổng kết thực tiễn hoạt động thanh tra chuyên đề trong lĩnh vực quản lý đất đai và khai thác khoáng sản của Thanh tra Chính phủ tại các tỉnh, thành phố”, do TS Nguyễn Tuấn Khanh, Phó Hiệu trưởng Trường Cán bộ Thanh tra được Hội đồng tư vấn tuyển chọn nhiệm vụ khoa học và công nghệ của Thanh tra Chính phủ lựa chọn triển khai nghiên cứu cho biết, trong 5 năm qua (2020 - 2025), ngành Thanh tra đã phát hiện sai phạm kinh tế với số tiền rất lớn cùng nhiều vi phạm liên quan đến đất đai.

Riêng Thanh tra Chính phủ giữ vai trò chủ đạo trong nhiều cuộc thanh tra lớn, trong đó có 82 kết luận thanh tra đã ban hành, kiến nghị thu hồi 22.569 tỷ đồng và 578ha đất. Qua đó góp phần bảo vệ nguồn lực quốc gia, hạn chế thất thoát, lãng phí.

Thanh tra chuyên đề đất đai, khoáng sản còn những "điểm nghẽn"

Trong giai đoạn hiện nay, hoạt động thanh tra trong lĩnh vực đất đai và khai thác khoáng sản đang đứng trước nhiều yêu cầu mới.

Một mặt, yêu cầu phát triển kinh tế giai đoạn 2026 - 2030 đòi hỏi phải khai thác, sử dụng hiệu quả nguồn lực đất đai và khoáng sản để phục vụ tăng trưởng. Mặt khác, định hướng của Đảng và Nhà nước cũng đặt ra yêu cầu ngành Thanh tra không chỉ dừng ở phát hiện, xử lý sai phạm mà còn phải góp phần tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong cơ chế, chính sách.

Theo TS Nguyễn Tuấn Khanh, đây chính là yêu cầu mới đối với hoạt động thanh tra chuyên đề trong bối cảnh chuyển đổi số, tinh gọn bộ máy và đổi mới tổ chức hệ thống cơ quan thanh tra.

Đặc biệt, việc chuyển dần từ phương thức thanh tra truyền thống sang thanh tra dựa trên dữ liệu điện tử, ứng dụng công nghệ thông tin đang đặt ra nhiều thách thức. Hiện nay, hệ thống cơ sở dữ liệu giữa các ngành và địa phương vẫn chưa đồng bộ; hạ tầng công nghệ còn hạn chế; năng lực ứng dụng công nghệ của đội ngũ thanh tra viên cũng chưa đồng đều.

Bên cạnh đó, thực tiễn hoạt động thanh tra chuyên đề trong lĩnh vực đất đai và khoáng sản vẫn bộc lộ một số hạn chế đáng chú ý.

Trước hết, việc xác định trọng tâm và phương thức tiến hành thanh tra vẫn phụ thuộc khá lớn vào kinh nghiệm của từng đoàn thanh tra. Trong khi đó, thực tiễn cho thấy các nhóm sai phạm trong lĩnh vực đất đai và khoáng sản có xu hướng lặp lại với tính chất tương đối rõ ràng.

Các vi phạm phổ biến trong lĩnh vực đất đai thường tập trung vào giao đất, cho thuê đất không qua đấu giá; chuyển mục đích sử dụng đất trái thẩm quyền; xác định nghĩa vụ tài chính không đúng quy định (50% kết luận). Trong lĩnh vực khoáng sản, các sai phạm chủ yếu liên quan đến cấp phép không đúng thẩm quyền hoặc khai thác vượt phạm vi giấy phép (40% kết luận).

Hiệu quả sau thanh tra hiện chưa được đo lường đầy đủ và có hệ thống. Tỷ lệ thực hiện các kết luận, kiến nghị thanh tra tại một số bộ, ngành, địa phương chưa phản ánh rõ mức độ chuyển biến thực chất trong công tác quản lý nhà nước.

Ngoài ra, chức năng phát hiện bất cập trong cơ chế, chính sách để kiến nghị hoàn thiện thể chế vẫn chưa được phát huy tương xứng. Không ít cuộc thanh tra mới dừng lại ở việc phát hiện và xử lý vi phạm cụ thể mà chưa đi sâu làm rõ các nguyên nhân mang tính hệ thống.

Tổng kết thực tiễn để nâng cao chất lượng thanh tra

Theo chủ nhiệm đề tài, việc nghiên cứu, tổng kết thực tiễn hoạt động thanh tra chuyên đề trong lĩnh vực quản lý đất đai và khai thác khoáng sản có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn.

Đề tài sẽ tập trung đánh giá toàn diện thực trạng hoạt động thanh tra chuyên đề của Thanh tra Chính phủ tại các tỉnh, thành phố trong thời gian qua; phân tích rõ những kết quả đạt được, các hạn chế, tồn tại và nguyên nhân.

Tổng hợp, phân tích các kết luận thanh tra trong giai đoạn vừa qua để nhận diện rõ các nhóm vi phạm điển hình, các điểm nghẽn trong công tác quản lý đất đai và khai thác khoáng sản cũng như những khó khăn trong tổ chức thực hiện.

Trên cơ sở đó, nhóm nghiên cứu sẽ khái quát hóa những kinh nghiệm thực tiễn thành quy trình nghiệp vụ mang tính hệ thống, thống nhất hơn cho hoạt động thanh tra chuyên đề trong lĩnh vực đất đai và khoáng sản.