Nguồn tin từ Hiệp hội lương thực Việt Nam cho biết, hiện giá gạo xuất FOB bình quân là 442,35 USD/tấn. Nếu quy tỷ giá bình quân 21.000 đồng/USD, tính ra giá gạo thành phẩm (bao gồm phí xay xát, đóng gói…) xuất khẩu là khoảng 10.000 đồng/kg.

Thế nhưng, ghi nhận tại một số chợ trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh cho thấy, gạo tẻ thường thấp nhất cũng 14.000đ/kg, các loại gạo được đánh giá là “ăn được” vẫn ở mức cao. Chẳng hạn gạo Một bụi 16.000đ/kg, Tài nguyên 19.000đ/kg, Nàng thơm Chợ Đào 22.000đ/kg… Giá này được giữ vững từ nhiều tháng qua.

Như vậy, dễ thấy một nghịch lý là người nông dân bán lúa gạo ra với giá rất thấp (còn liên tục bị rớt giá), nhưng người trong nước hiện “ăn” hạt gạo do chính nông dân mình làm ra cao hơn người ở nước ngoài nhiều quá. Giá gạo trong nước cao, theo GS.TS. Bùi Chí Bửu, Viện trưởng Viện Khoa học kỹ thuật nông nghiệp miền Nam, là do thị trường có quá nhiều tầng nấc phân phối trung gian, còn giá gạo xuất khẩu lại thấp, do đâu?

Với giá gạo xuất khẩu như hiện nay, trung bình giá xuất khẩu chỉ bằng khoảng một nửa giá gạo thị trường trong nước. Điều này đồng nghĩa nông dân không thu lợi bao nhiêu. Nhà nông bao đời làm ra hạt gạo “nuôi sống cả dân tộc” vẫn vất vả một nắng hai sương. Trở lại chuyện xuất khẩu gạo, kết thúc Quý I/2013, dù lượng xuất khẩu có tăng hơn trước, nhưng giá bán gạo liên tục “rơi tự do”. Doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu gạo do đó cũng rơi vào tình trạng rối trăm bề. Thêm vào đó, xuất khẩu gạo còn phải đối diện nhiều khó khăn, giá có thể xuống sâu nữa do cạnh tranh ngày càng gay gắt từ gạo Ấn Độ, Thái Lan và một số nước cung cấp gạo lớn khác cũng thực hiện giảm giá bán khiến gạo Việt càng khó cạnh tranh hơn.

Theo đánh giá của nhiều chuyên gia cũng như một số doanh nhân, việc gạo xuất khẩu liên tục rớt giá một phần do lỗi của chính các đơn vị chế biến xuất khẩu gạo, hầu hết là các hợp đồng thương mại nhỏ, lẻ, mạnh ai nấy làm. Nhiều nhà xuất khẩu chỉ tính lãi 10 - 20 đồng mỗi tấn gạo nên sẵn sàng ký hợp đồng giá thấp. Mà nhiều người ký thấp sẽ tạo ra mặt bằng giá chung, các nhà nhập khẩu lớn nhìn vào đấy để mặc cả khi đàm phán.

Để ngăn chặn tình trạng giảm giá bán một cách vô tội vạ, Hiệp hội lương thực Việt Nam đã xác lập giá sàn xuất khẩu gạo 5% tấm là 410 USD/tấn và 365 USD/tấn gạo 35% tấm. Tuy nhiên, quy định này đã không thực hiện được vì nhiều nguyên nhân, mặc cho doanh nghiệp tự ngã giá với nhà nhập khẩu.

Những luận cứ trên cho thấy, chúng ta chưa có một trật tự ổn định trong thu mua lúa gạo xuất hẩu. Tình trạng tự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp đang có nguy cơ đẩy giá gạo xuống tiếp nữa. Trong lúc, khoảng giữa tháng 5, vụ Hè Thu bắt đầu chín, lượng lúa trong dân tiếp tục dôi dư, giá gạo sẽ còn xuống nữa. Bên cạnh cơ chế mua tạm trữ của Chính phủ, thị trường đang cần một cơ chế bình ổn trong thu mua, để bình ổn giá hạt gạo cho nhà nông.

Lại nhớ, từ đầu tháng 10/2012 đã có chủ trương quy lại còn 100 đầu mối xuất khẩu gạo. Chủ trương này dường như chưa đủ mạnh để giữ giá cho hạt gạo Việt?

    Bút Chì