Bên hiên nhà, những chậu quất vàng, cành đào phai, mâm ngũ quả ngày Tết trở thành điểm nhấn sinh động. Ảnh: Trung Hiển

Ngôi làng cổ đầu tiên ở Việt Nam

Đường Lâm là ngôi làng cổ đầu tiên ở Việt Nam được Nhà nước công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa quốc gia. Trải qua bao biến thiên của thời gian, nơi đây vẫn lưu giữ tương đối nguyên vẹn các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể của làng Việt cổ, từ cấu trúc không gian đến nếp sinh hoạt cộng đồng.

Cổng làng, đình, chùa, giếng nước, cây đa, cùng hệ thống nhà cổ xây bằng đá ong - tất cả tạo nên diện mạo đặc trưng của làng quê xứ Đoài. Khi xuân về, những yếu tố kiến trúc ấy càng trở nên nổi bật khi được điểm tô thêm sắc màu rực rỡ của những chậu cúc, những cành đào phai, những cây quất cảnh… và không khí rộn ràng chuẩn bị đón Tết của người dân địa phương.

Cổng làng Mông Phụ - một trong những công trình cổ kính bậc nhất của Đường Lâm. Ảnh: Trung Hiển

Cổng làng Mông Phụ - một trong những công trình cổ kính bậc nhất của Đường Lâm - hiện lên với vẻ đẹp trầm mặc, mang dáng dấp thân quen của cổng làng Việt Nam xưa: Được tạo tác từ đá ong, mái ngói vảy phủ rêu phong, trụ cột vững chãi. Bên cạnh, cây đa cổ thụ tỏa bóng xuống mái cổng, càng làm nổi bật vẻ yên bình, cổ kính của không gian làng cổ những ngày xuân.

Bước qua cổng làng, du khách như chạm vào một miền ký ức. Bởi lẽ, mùa Xuân ở Đường Lâm còn in đậm trong không gian kiến trúc cổ. Hơn 900 ngôi nhà truyền thống, trong đó nhiều ngôi có tuổi đời từ 300 - 400 năm, được xây dựng bằng đá ong - loại vật liệu đặc trưng của vùng đất xứ Đoài. Những ngôi nhà theo lối “chữ Nhất” (năm gian hai chái), hay kiểu “chữ Khẩu” quây quần quanh sân chung, tạo nên không gian ấm cúng, gắn kết gia đình và cộng đồng.

Trải qua bao biến thiên của thời gian, nơi đây vẫn lưu giữ tương đối nguyên vẹn các giá trị văn hóa của làng Việt cổ. Ảnh: Nina May

Bên hiên nhà, những chậu quất vàng, cành đào phai, mâm ngũ quả ngày Tết trở thành điểm nhấn sinh động, khiến di sản không còn xa cách mà gần gũi, ấm áp hơn bao giờ hết. Dạo bước giữa khung cảnh làng cổ, du khách như lạc vào một khoảnh khắc thời gian lắng đọng, nơi ký ức làng quê Việt xưa hiện về nguyên vẹn.

Ký ức làng quê Việt xưa hiện về nguyên vẹn khi dạo bước giữa khung cảnh làng cổ. Ảnh: Nina May

Mang đậm dấu ấn lịch sử

Đình Mông Phụ là một trong những công trình tiêu biểu nhất của làng cổ Đường Lâm. Được xây dựng ở vị trí trung tâm, đình mang đậm dấu ấn kiến trúc Việt – Mường với hai dãy dọc kiểu sạp đình. Đây là nơi thờ Tản Viên Sơn Thánh – vị đứng đầu trong “Tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, đồng thời là không gian sinh hoạt cộng đồng quan trọng của làng.

Mỗi độ xuân về, đình Mông Phụ trở thành nơi hội tụ rõ nét nhất sắc xuân trên nền di sản. Người dân và du khách thập phương đến dâng hương, cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, gia đình bình an. Những lễ hội truyền thống, trò chơi dân gian được tổ chức tại sân đình không chỉ mang lại không khí rộn ràng ngày Tết, mà còn góp phần làm sống dậy không gian văn hóa cổ truyền, gắn kết cộng đồng làng xã.

Không chỉ có giá trị kiến trúc, Đường Lâm còn là vùng đất “địa linh nhân kiệt”, trung tâm của văn hóa xứ Đoài xưa, quê hương của hai vị vua nổi tiếng trong lịch sử dân tộc là Phùng Hưng và Ngô Quyền. Đền Phùng Hưng nằm giữa làng Cam Lâm, mang kiến trúc cổ truyền, mái ngói cong, đầu đao chạm khắc rồng phượng, lối vào rợp bóng cây cổ thụ. Đền Ngô Quyền tọa lạc trên thế đất cao, lưng tựa núi, mặt hướng sông Tích – nơi phát tích vương nghiệp của vị anh hùng dân tộc.

Đường Lâm còn là quê hương của nhiều danh nhân văn hóa, trong đó có Thám hoa, sứ thần Giang Văn Minh – người nổi tiếng với trí tuệ và khí phách, và Bà chúa Mía Nguyễn Thị Ngọc Giao – vương phi của chúa Trịnh Tráng, người đã cho dựng chùa Mía với hơn 280 pho tượng cổ quý giá.

Mùa Xuân, hệ thống đền, chùa, miếu mạo nơi đây càng trở nên linh thiêng trong làn khói hương bảng lảng, giữa sắc xanh non của cây lá hồi sinh, gợi nhắc về truyền thống yêu nước, về cội nguồn hào khí dân tộc được hun đúc từ mảnh đất xứ Đoài.

Mùa Xuân, hệ thống đền, chùa, miếu mạo nơi đây càng trở nên linh thiêng trong làn khói hương bảng lảng. Ảnh: Trung Hiển

Hương vị Xuân trong ẩm thực làng cổ

Xuân về Đường Lâm không thể thiếu hương vị Tết trong ẩm thực truyền thống. Đó là tương nếp Mông Phụ sánh mịn, đậm đà; là món gà mía trứ danh với thớ thịt dai ngọt; là thịt quay đòn với lớp bì giòn rụm, thơm lừng; là bánh tẻ mềm dẻo, nhân thơm bùi; hay vị ngọt thanh của chè lam, kẹo dồi, kẹo lạc, chè con ong, chè kho…

Tất cả đều được làm từ những sản vật quen thuộc của đồng quê, qua đôi bàn tay khéo léo của người dân địa phương. Mỗi món ăn không chỉ mang hương vị riêng, mà còn gắn với câu chuyện làng, với nếp sinh hoạt truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ. 

Mỗi món ăn gắn với câu chuyện làng, với nếp sinh hoạt truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Ảnh: Nina May

Trong tiết Xuân se lạnh, ngồi bên những ngôi nhà cổ, thưởng thức món quê do chính chủ nhà chế biến, lắng nghe những câu chuyện làng xưa, du khách sẽ cảm nhận rõ sự giao hòa giữa con người, thiên nhiên và di sản. 

Giữa nhịp sống hiện đại đang đổi thay từng ngày, Đường Lâm vẫn bền bỉ gìn giữ những giá trị cốt lõi của làng Việt cổ. Sắc xuân nơi đây không chỉ là vẻ đẹp của hoa lá, của lễ hội, mà còn là sức sống của di sản - được trân trọng, kế thừa và phát huy. Đường Lâm vì thế không chỉ là điểm đến du lịch, mà còn là không gian để mỗi người tìm lại sự bình yên, lắng đọng và niềm tự hào về cội nguồn văn hóa dân tộc mỗi độ Xuân về.

Đường Lâm vẫn bền bỉ gìn giữ những giá trị cốt lõi của làng Việt cổ. Ảnh: Trung Hiển