(Thanh tra) - Được phát hiện trong lòng Tháp Nhạn qua cuộc khai quật năm 1985-1986, hộp đựng xá lị có niên đại khoảng thế kỷ VII-VIII là hiện vật độc bản, mang giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và Phật giáo Việt Nam ở Nghệ An.
Tại Bảo tàng tỉnh Nghệ An hiện đang lưu giữ một hiện vật có giá trị đặc biệt, đó là hộp đựng xá lị được phát hiện trong lòng Tháp Nhạn, xã Hồng Long, huyện Nam Đàn (cũ), nay là xã Xuân Hồng, tỉnh Nghệ An. Không chỉ gây chú ý bởi hình thức chế tác độc đáo, tinh xảo, hiện vật còn cung cấp những tư liệu khảo cổ học quan trọng, góp phần nhận diện diện mạo Phật giáo buổi đầu trên vùng đất Nghệ An cũng như tìm hiểu phong tục mai táng của Phật giáo ở Việt Nam.
Theo hồ sơ thuyết minh hiện vật của Bảo tàng tỉnh Nghệ An, hộp đựng xá lị được chế tác bằng kim loại màu vàng, có kích thước dài 8cm, rộng 5cm, cao 5,5cm, trọng lượng 200g. Hiện vật có hình chữ nhật, gồm hai phần là nắp hộp và thân hộp, với những đường nét trang trí mang đậm dấu ấn nghệ thuật thủ công cổ.
Phần nắp hộp được tạo hình chữ nhật, bốn rìa cạnh hơi lõm xuống, tạo cảm giác giống như mái nhà. Trên đỉnh nắp có dải hoa văn hoa cúc tròn với sáu cánh nhỏ. Trong khi đó, thân hộp được tạo tác công phu, các mép cạnh gò với kỹ thuật cao, xung quanh trang trí dải hoa văn hoa sen cách điệu nối tiếp nhau, tạo thành một khung hình chữ nhật bao quanh thân hộp.
Điểm đáng chú ý nằm ở kỹ thuật liên kết giữa nắp và thân. Người thợ kim hoàn sử dụng một đường gờ kim loại mỏng, được tán nhỏ, kéo dài rồi uốn theo gờ trong của thân hộp, sau đó hàn cố định để tạo thành đường viền liên kết hoàn chỉnh. Kỹ thuật này cho thấy trình độ chế tác kim hoàn tinh tế, tỉ mỉ của người thợ thủ công thời kỳ đó.
Đặc biệt, hộp được chế tác bằng phương pháp tán dập nguội. Theo nhận định trong Báo cáo khai quật Tháp Nhạn năm 1986 của Viện Khảo cổ học, đây có lẽ là lần đầu tiên tại Việt Nam tìm thấy một dạng hộp như vậy. Kiểu dáng hiện vật có nét gần gũi với hộp đựng xá lị bằng sơn mài được phát hiện ở Miến Điện, có niên đại khoảng thế kỷ VIII-IX sau Công nguyên.
Bên trong hộp hiện còn khoảng 1/3 là than tro. Trên bề mặt lớp than tro có hai nửa hình tròn màu trắng đục, trong và mỏng như vỏ trứng gà, được xác định là xá lị. Đối chiếu với cách phân loại trong sách Pháp uyển châu lâm do pháp sư Đạo Thế soạn vào đời Đường, xá lị được chia thành xá lị xương màu trắng, xá lị thịt màu đỏ và xá lị tóc màu đen. Theo cách phân loại này, hai viên xá lị trong hộp thuộc loại xá lị xương.
Hộp đựng xá lị được phát hiện trong đợt khai quật di chỉ Tháp Nhạn do Viện Khảo cổ học phối hợp với Bảo tàng Nghệ Tĩnh thực hiện trong hai năm 1985-1986. Hiện vật được xác định có niên đại khoảng thời kỳ Bắc thuộc, thế kỷ VII-VIII, thời nhà Đường.
Cơ sở xác định niên đại được các nhà nghiên cứu đặt trong mối liên hệ với những dữ liệu khảo cổ tại di tích. Đáng chú ý là viên gạch có khắc dòng chữ “Trinh Quán lục niên”, tương ứng năm 632 sau Công nguyên. Bên cạnh đó, việc đối chiếu cấu trúc chân móng, tầng đế và vật liệu xây dựng cho thấy Tháp Nhạn có nhiều nét gần gũi với các tháp Champa thế kỷ VI-VII và những công trình tháp được xây dựng dưới thời Đường ở Trung Hoa.
Giá trị đặc biệt của hiện vật không chỉ nằm ở niên đại hay kỹ thuật chế tác mà còn ở những thông tin liên quan đến nghi thức mai táng Phật giáo cổ. Theo tài liệu khảo cổ học, hộp đựng xá lị được chôn trong một thân cây rỗng lòng theo phương thức chôn đứng. Bên trong lòng cây có than tro lẫn đất, tạo thành một hình thức mai táng tương đối hoàn chỉnh.
Phát hiện này giúp các nhà khoa học có thêm cứ liệu thực tế để nghiên cứu táng thức Phật giáo tại Việt Nam. Trước đó, nhiều ngôi tháp thời Lý - Trần được khai quật nhưng phần lớn dấu tích trong lòng tháp đã bị phá hủy, khiến việc tìm hiểu đầy đủ nghi thức mai táng gặp không ít khó khăn.
Đáng chú ý, các nhà khảo cổ học đặt ra giả thuyết về sự kết hợp giữa táng thức cổ truyền của người Việt, với hình thức quan tài thân cây khoét rỗng thời Đông Sơn, và nghi thức hỏa táng, lưu giữ xá lị có nguồn gốc từ Phật giáo Ấn Độ. Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa trong nghiên cứu sự giao lưu, tiếp biến văn hóa Việt - Ấn trong lịch sử.
Đặc biệt, với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và tôn giáo, hộp đựng xá lị Tháp Nhạn đã được công nhận là Bảo vật quốc gia. Đây không chỉ là sự ghi nhận giá trị độc đáo của hiện vật mà còn khẳng định chiều sâu di sản văn hóa, lịch sử Phật giáo trên vùng đất xứ Nghệ.
Với tính chất hiện vật gốc độc bản, hình thức độc đáo cùng những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, hộp đựng xá lị Tháp Nhạn là nguồn tư liệu quý góp phần làm sáng tỏ quá trình du nhập, phát triển của Phật giáo trên vùng đất Nghệ An. Hiện vật hiện được Bảo tàng tỉnh Nghệ An lưu giữ, bảo quản, xứng đáng được quan tâm bảo tồn và phát huy giá trị, phục vụ công tác nghiên cứu khoa học, giáo dục truyền thống và quảng bá di sản văn hóa dân tộc.
