"Việc kiểm tra tính trung thực của hoạt động kê khai ít được thực hiện trên thực tế, chỉ đến khi sự việc bị phát hiện, các cơ quan chức năng vào cuộc thì việc kiểm tra mới được thực hiện", Phó Viện trưởng Viện KSND Tối cao Nguyễn Hải Phong chia sẻ. Ảnh: PH

Theo ông Phong, tội phạm tham nhũng ngày càng tinh vi, phức tạp, hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, tập trung ở các lĩnh vực như quản lý và sử dụng đất đai, xây dựng cơ bản, giải phóng mặt bằng, tài chính ngân hàng… Nhiều vụ án xảy ra ở những tập đoàn kinh tế lớn của Nhà nước, ở những lĩnh vực huyết mạch của nền kinh tế, gây hậu quả thiệt hại kinh tế rất lớn đã gây bức xúc và giảm lòng tin trong người dân, ngành KSND xác định mọi tội phạm đều phải được phát hiện và xử lý kịp thời, nghiêm minh, không làm oan nhưng không bỏ lọt tội phạm. 

Trên cơ sở đó, ngành Kiểm sát đã triển khai mạnh mẽ, đồng bộ nhiều giải pháp đấu tranh hiệu quả với các tội phạm nói chung và tội phạm tham nhũng nói riêng. Ban hành và triển khai thực hiện nhiều Chỉ thị nhằm tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra, chống oan, sai, bỏ lọt tội phạm, tăng cường tranh tụng tại phiên tòa.

Trong 10 năm, Viện KSND Tối cao đã thụ lý, thực hành quyền công tố, kiểm sát điều tra 3.424 vụ/7.700 bị can, trong đó số kết thúc điều tra, đề nghị truy tố là 2.863 vụ/7.192 bị can. Cơ quan điều tra Viện KSND Tối cao đã phát hiện, kiên quyết khởi tố, xử lý 62 vụ án tham nhũng trong hoạt động tư pháp.

Theo ông Phong, nghiêm túc nhìn nhận công tác phát hiện, xử lý tội phạm tham nhũng cũng còn những hạn chế như số vụ án tham nhũng được phát hiện còn ít, chưa phản ánh đúng tình hình tội phạm đã diễn ra trên thực tế; thời hạn giải quyết một số vụ án về tham nhũng nghiêm trọng, phức tạp mặc dù đã được đẩy nhanh hơn nhưng vẫn còn quá thời hạn luật định; tài sản bị thiệt hại do tội phạm tham nhũng gây ra là rất lớn nhưng số xác định, phát hiện được chưa phản ánh đúng thực tế tài sản bị thiệt hại. Kết quả thu hồi tài sản trên số xác định là rất thấp. Các vụ án tham nhũng thường xảy ra trong thời gian khá lâu mới bị phát hiện, các đối tượng đã cất giấu, chuyển hóa tài sản hoặc hợp lý hóa tài liệu, chứng từ nên việc chứng minh tài sản tham nhũng gặp nhiều khó khăn… 

Nguyên nhân dẫn đến những hạn chế trên theo ông Phong là do tội phạm tham nhũng là loại tội phạm có chủ thể đặc biệt, là những người có chức vụ, quyền hạn hoặc có trình độ chuyên môn cao, quan hệ rộng, phức tạp, có những vụ án xảy ra trong một thời gian dài, liên quan đến nhiều người, nhiều cấp, nhiều ngành. 

Quá trình phạm tội, các đối tượng không chỉ thực hiện hành vi phạm tội một cách tinh vi, có tổ chức chặt chẽ, che đậy dưới nhiều hình thức khác nhau mà còn biết cách hợp lý hóa tài sản, hợp lý hóa chứng cứ, tài liệu, gây thách thức không nhỏ với các cơ quan tố tụng trong quá trình chứng minh tội phạm, cũng như thu hồi tài sản…

Phó Viện trưởng Viện KSND Tối cao Nguyễn Hải Phong (thứ 6 từ trái sang) nhận Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ vì đã đạt thành tích xuất sắc trong việc thực hiện Luật PCTN. Ảnh: PH

Thực tiễn giải quyết các vụ án tham nhũng thời gian qua, nhất là các vụ án xảy ra trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, xây dựng cơ bản, tài nguyên khoáng sản… cho thấy hầu hết đều phải trưng cầu giám định, định giá tài sản mới đủ căn cứ để giải quyết vụ án. 

Bên cạnh đó, việc tự phát hiện hành vi, vụ việc có dấu hiệu phạm tội tham nhũng trong các cơ quan, tổ chức hầu như rất ít; số vụ việc do các cơ quan Thanh tra, Kiểm toán chuyển cho các cơ quan tố tụng không nhiều. Việc kê khai tài sản, thu nhập của cán bộ, công chức chủ yếu vẫn dựa vào ý thức tự giác kê khai; việc kiểm tra tính trung thực của hoạt động kê khai ít được thực hiện trên thực tế, chỉ đến khi sự việc bị phát hiện, các cơ quan chức năng vào cuộc thì việc kiểm tra mới được thực hiện. 

Chưa hết, quy định về xử lý trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị để xảy ra tham nhũng còn chưa rõ và thiếu cụ thể. Luật PCTN năm 2005 quy định các đơn vị chuyên trách về chống tham nhũng tại Thanh tra Chính phủ, Bộ Công an và Viện Kiểm sát nhân dân Tối cao nhưng không giao cho cơ quan nào làm đầu mối chủ trì, chịu trách nhiệm trong công tác đấu tranh PCTN…

Ông Phong đề nghị tiếp tục quán triệt, thực hiện nghiêm túc các chủ trương, nghị quyết của Đảng, Nhà nước trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm; khẩn trương triển khai thi hành, tập huấn các đạo luật về tư pháp được Quốc hội thông qua cuối năm 2015, bảo đảm những yêu cầu mới của luật nhanh chóng đi vào cuộc sống.

Tổng kết toàn diện thực tiễn 10 năm thi hành Luật PCTN; thẳng thắn chỉ ra những yếu kém trong công tác đấu tranh PCTN thời gian qua và nguyên nhân của những yếu kém, tồn tại để kiến nghị Quốc hội sửa luật. Chú trọng hoàn thiện các biện pháp phòng ngừa tham nhũng. Hoàn thiện các quy định về minh bạch tài sản, thu nhập nhằm kiểm soát được biến động về tài sản, thu nhập. 

Đồng thời, quy định rõ hơn trách nhiệm của các cơ quan thanh tra, kiểm toán trong việc phát hiện các vụ việc có dấu hiệu tham nhũng, phối hợp với các cơ quan có thẩm quyền xử lý. Trong các cơ quan chuyên trách về PCTN, cần quy định cơ quan đầu mối chủ trì và chịu trách nhiệm chính trong PCTN. Bổ sung và quy định rõ thẩm quyền, trình tự, thủ tục xử lý các hành vi vi phạm Luật PCTN nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự.

Trong đó, tăng cường quan hệ phối hợp giữa các cơ quan tố tụng, giữa các ngành, các cấp trong quá trình phát hiện và chứng minh tội phạm; việc phối hợp phải được tiến hành trên cơ sở pháp luật và để phục vụ giải quyết vụ án đúng pháp luật. 

Đối với Viện kiểm sát, phải phối hợp chặt chẽ với Cơ quan điều tra ngay từ giai đoạn đầu của tố tụng, theo sát quá trình điều tra, định kỳ cùng Cơ quan điều tra đánh giá tình hình và hướng xử lý vụ án. Các Kiểm sát viên phải lập hồ sơ kiểm sát, mở sổ nhật ký cập nhật đầy đủ diễn biến của vụ án, cùng Điều tra viên xác lập định hướng điều tra, đánh giá chứng cứ, xác định tội phạm, kịp thời phát hiện oan, sai, bỏ lọt tội phạm để có biện pháp khắc phục…

Phương Hiếu