Một phần "đất Cơ khí 3/2". Ảnh: LHC

Chủ trương "tạm thu tiền" trái quy định từ năm 1995

Vụ việc bắt nguồn từ giai đoạn 1994 - 1995, thời điểm phường Nam Lý, thuộc thị xã Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình cũ, có nhu cầu tạo lập quỹ đất ở phục vụ Nhân dân và chỉnh trang đô thị. Tháng 12/1994, tại phiên họp thứ 8, HĐND phường Nam Lý khóa II đã nhất trí thông qua đề nghị của UBND phường về việc lập quy hoạch vùng đồi phía Tây sau Nhà máy Cơ khí 3/2 thành khu dân cư.

Ngày 10/1/1995, UBND phường Nam Lý tổ chức cuộc họp gồm cán bộ UBND phường, Chủ tịch HĐND và Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam phường để bàn giải pháp triển khai quy hoạch. Cuộc họp thống nhất tạm thu từ 5 đến 10 triệu đồng đối với mỗi hộ có nhu cầu xin đất; số tiền dự kiến phục vụ di dời mồ mả, san lấp mặt bằng, lập quy hoạch và các hộ nộp trước sẽ được ưu tiên xét cấp đất sau khi có quyết định chính thức.

Từ tháng 12/1994 đến tháng 4/1996, UBND phường Nam Lý đã thu tiền của 16 hộ gia đình, cá nhân, tổng cộng 106,5 triệu đồng. Trong đó, 3 trường hợp được thu tiền gắn với giao đất trái thẩm quyền năm 1994; sau chủ trương "tạm thu", phường thu của 13 hộ trong các năm 1995 - 1996 với tổng số tiền 92 triệu đồng. Năm 1997, phường đã hoàn trả 7 triệu đồng cho 2 trường hợp; đến nay còn 11 trường hợp chưa được giao đất và chưa được hoàn trả tiền.

Việc thu tiền được thực hiện dưới các danh nghĩa như "lệ phí xây dựng quê hương", "tiền công san ủi đất" hoặc "tiền đền bù công san ủi". Theo kết luận thanh tra (KLTT), số tiền huy động từ các hộ dân được hạch toán đầy đủ vào sổ sách kế toán, cơ bản sử dụng đúng mục đích vào việc di dời mồ mả, san lấp mặt bằng, cắm mốc và lập quy hoạch; không có biểu hiện của việc trục lợi.

Dẫu vậy, Thanh tra tỉnh Quảng Trị xác định UBND phường Nam Lý tự ý ban hành chủ trương "tạm thu" tiền để ưu tiên xét cấp đất là trái quy định, vi phạm về trình tự, thủ tục và thẩm quyền quy định tại Điều 8, Điều 9 Nghị định số 89-CP ngày 17/8/1994 của Chính phủ. Tại thời điểm đó, khu vực Cơ khí 3/2 chưa có quy hoạch chi tiết được duyệt, chưa có giá đất do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định; khu vực này chưa đủ điều kiện giao đất và UBND phường không có thẩm quyền giao đất theo Điều 19, Điều 23 Luật Đất đai năm 1993.

Việc huy động kinh phí trái quy định đã tạo ra kỳ vọng về quyền sử dụng đất khi chưa đủ cơ sở pháp lý, trở thành nguyên nhân chính dẫn đến khiếu nại kéo dài.

Chậm xử lý kéo dài, trách nhiệm qua nhiều thời kỳ

Sau khi thu tiền của dân, quá trình lập quy hoạch tại khu vực Cơ khí 3/2 kéo dài và nhiều lần phải điều chỉnh. Ngày 22/9/2003, UBND tỉnh ban hành Quyết định số 2997/QĐ-UBND phê duyệt quy hoạch chi tiết sử dụng đất khu nhà ở phía Tây phường Nam Lý, trong đó quy hoạch 1,45 ha đất ở mới. KLTT xác định đây là cơ sở pháp lý quan trọng để xem xét giải quyết quyền lợi cho người dân.

Tuy nhiên, UBND phường thời kỳ này không chủ động tham mưu lập hồ sơ xét cấp đất cho các hộ đã nộp tiền nếu đủ điều kiện, hoặc xây dựng phương án hoàn trả tiền, bồi thường thiệt hại nếu không đủ điều kiện. Việc chậm xử lý kéo dài qua nhiều thời kỳ làm giá trị đồng tiền người dân đã nộp bị trượt giá nghiêm trọng, gây thiệt hại đến quyền lợi hợp pháp của 11 hộ dân.

Công tác tiếp nhận, xử lý đơn thư cũng bộc lộ nhiều hạn chế. Năm 1997, khi một công dân đề nghị rút lại số tiền đã nộp, UBND phường trả lời rằng ngân sách phường không có, số tiền đã được đầu tư vào việc cất bốc mồ mả và xin làm quy hoạch nên không giải quyết hoàn trả.

Từ năm 2019 đến năm 2025, các hộ dân tiếp tục có nhiều đơn kiến nghị, khiếu nại. Chính quyền phường đã có một số văn bản trả lời, tổ chức đối thoại và báo cáo xin ý kiến cấp trên, nhưng chưa xây dựng được phương án xử lý cụ thể, dứt điểm. Nhiều văn bản tập trung vào lý do không có hồ sơ giao đất trên thực địa, phường không có thẩm quyền giao đất, mà chưa đề xuất phương án hoàn trả, bồi thường thiệt hại hoặc kiến nghị cấp có thẩm quyền xem xét từng trường hợp nếu đủ điều kiện.

Thanh tra tỉnh nhận định việc tiếp nhận, giải quyết đơn thư qua các thời kỳ chưa thực hiện đúng và đầy đủ chức trách, nhiệm vụ được giao, có biểu hiện né tránh, đùn đẩy trách nhiệm. Việc bàn giao hồ sơ, tài liệu, công việc giữa các nhiệm kỳ lãnh đạo không chặt chẽ, thiếu tính kế thừa trách nhiệm, dẫn đến đơn thư vượt cấp, kéo dài, tiềm ẩn nguy cơ mất an ninh trật tự tại địa phương.

Dự án tạo quỹ đất Cụm dân cư Tổ dân phố 3. Ảnh: LHC

Về trách nhiệm tập thể, KLTT xác định UBND phường Nam Lý, nay là phường Đồng Hới, chịu trách nhiệm toàn diện về công tác quản lý nhà nước trên địa bàn, để xảy ra sai phạm trong thu tiền, giao đất trái thẩm quyền và chậm trễ trong khắc phục hậu quả. UBND thành phố Đồng Hới giai đoạn 1995 - 2025 thiếu trách nhiệm trong việc chỉ đạo UBND phường Nam Lý xử lý, khắc phục sai phạm trong thu tiền trái quy định và chậm khắc phục hậu quả.

Về trách nhiệm cá nhân, nguyên Chủ tịch UBND phường Nam Lý nhiệm kỳ 1994 - 1996 chịu trách nhiệm chính và trực tiếp trong việc ký ban hành chủ trương, chỉ đạo thu tiền trái pháp luật; người này hiện đã chết. KLTT đồng thời nêu trách nhiệm của hai nguyên Chủ tịch UBND phường từng công tác trong giai đoạn 1996 - 2004 về việc không chủ động tham mưu lập hồ sơ xét cấp đất cho các hộ dân đã nộp tiền nếu đủ điều kiện, hoặc tham mưu phương án hoàn trả tiền, bồi thường thiệt hại nếu không đủ điều kiện sau khi quy hoạch năm 2003 được phê duyệt.

Các nguyên Chủ tịch UBND phường giai đoạn 2004 - 2025 chịu trách nhiệm người đứng đầu trong việc giải quyết đơn thư, khắc phục sai phạm do chính quyền thời kỳ trước gây ra. Nguyên kế toán và nguyên cán bộ địa chính phường giai đoạn 1991 - 2000 chịu trách nhiệm tham mưu trực tiếp dẫn đến sai phạm trong thu tiền trái quy định.

Kiến nghị lập phương án bồi thường nhà nước cho 11 hộ dân

Theo pháp luật hiện hành, các phiếu thu tiền từ năm 1995 - 1996 không phải là giấy tờ có cơ sở pháp lý để được giao đất, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất theo các Điều 137, 138, 139 và 140 Luật Đất đai năm 2024.

Phường Nam Lý cũ, nay là phường Đồng Hới, thuộc khu vực đô thị. Các hộ dân đã nộp tiền để được xét cấp đất trước đây không thuộc trường hợp được giao đất, cho thuê đất không đấu giá quyền sử dụng đất theo khoản 3 Điều 124 Luật Đất đai năm 2024. Hiện vùng Cơ khí 3/2 đã được thu hồi, giao cho Trung tâm Phát triển quỹ đất tỉnh thực hiện Dự án tạo quỹ đất Cụm dân cư Tổ dân phố 3; việc giao đất ở cho hộ gia đình, cá nhân phải thực hiện thông qua đấu giá quyền sử dụng đất theo khoản 1 Điều 125 Luật Đất đai năm 2024.

Để khắc phục hậu quả việc thu tiền trái pháp luật, Thanh tra tỉnh kiến nghị UBND phường Đồng Hới khẩn trương xây dựng phương án bồi thường nhà nước để bồi thường, hỗ trợ thiệt hại do UBND phường Nam Lý cũ thu tiền trái quy định trong các năm 1995 - 1996; báo cáo kết quả giải quyết cho UBND tỉnh theo quy định.

Trung tâm Y tế đóng tại khu vực "đất Cơ khí 3/2". Ảnh: LHC

UBND phường Đồng Hới đồng thời được yêu cầu tổ chức hội nghị đối thoại công khai với 11 hộ dân để thông báo KLTT; tuyên truyền, hướng dẫn, giải thích quy định của pháp luật về đất đai và thông báo phương án giải quyết để tạo sự đồng thuận. Phường phải khẩn trương rà soát, hoàn thiện hồ sơ để thực hiện chi trả bồi thường ngay khi phương án được duyệt.

Đối với trách nhiệm của các tập thể, cá nhân, Thanh tra tỉnh đề nghị UBND tỉnh giao Sở Nội vụ tham mưu chỉ đạo UBND phường Đồng Hới và các đơn vị có thẩm quyền kiểm tra, làm rõ trách nhiệm cụ thể để kiểm điểm hoặc kiến nghị cấp có thẩm quyền kiểm điểm trách nhiệm tùy theo mức độ sai phạm.

Kết luận thanh tra số 2182/KL-TTr đã xác định rõ sai phạm, trách nhiệm và mở ra hướng xử lý vụ việc kéo dài hơn 30 năm tại khu vực Cơ khí 3/2. Thanh tra tỉnh yêu cầu các cơ quan, đơn vị, cá nhân có liên quan thực hiện nghiêm túc và báo cáo kết quả trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày ban hành KLTT.