Người dân phường Chánh Hưng, TP Hồ Chí Minh tháo dỡ công trình xây dựng, bàn giao mặt bằng cho Dự án nạo vét, cải tạo bờ Bắc kênh Đôi. Ảnh: Thu Huyền

Vẫn còn những tồn tại, hạn chế

Sau sáp nhập, TP Hồ Chí Minh có 168 phường, xã và đặc khu, với quy mô không gian đô thị lớn chưa từng có. TP đang tồn tại song song 3 quy hoạch chung và 613 đồ án quy hoạch phân khu, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải rà soát, điều chỉnh và tích hợp nhằm bảo đảm sự thống nhất trong tổ chức không gian đô thị, phát triển hạ tầng kỹ thuật và kết nối giao thông liên vùng.

Phòng Thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo lĩnh vực xây dựng (Thanh tra TP Hồ Chí Minh) cho biết, thời gian qua, công tác quản lý trật tự xây dựng trên địa bàn TP đã có nhiều chuyển biến tích cực. TP đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, ứng dụng công nghệ thông tin trong cấp phép xây dựng và quản lý hạ tầng kỹ thuật đô thị. Nhiều khu đô thị mới hiện đại đã và đang hình thành, góp phần tạo dựng diện mạo đô thị ngày càng khang trang, văn minh và hiện đại.

Kết quả kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước đối với hoạt động quản lý quy hoạch, cấp phép xây dựng giai đoạn 2017-2020 cho thấy TP Hồ Chí Minh đã có nhiều nỗ lực trong cải cách hành chính và nâng cao hiệu quả quản lý trật tự xây dựng. Việc phủ kín quy hoạch chi tiết xây dựng đô thị tỷ lệ 1/2000, ưu tiên đầu tư các công trình giao thông trọng điểm và hạ tầng kết nối liên vùng đã tạo nền tảng quan trọng cho phát triển đô thị theo hướng văn minh, hiện đại.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác quản lý trật tự xây dựng vẫn còn nhiều tồn tại, hạn chế. Tốc độ đô thị hóa nhanh vượt quá khả năng đầu tư hạ tầng; nguồn nhân lực chuyên môn trong lĩnh vực quy hoạch, xây dựng tại cấp phường, xã còn thiếu và chưa đồng đều; một số quy định pháp luật còn chồng chéo, thiếu thống nhất giữa Luật Xây dựng, Luật Quy hoạch, Luật Đất đai, Luật Nhà ở và Luật Đầu tư.

Công tác quản lý trật tự xây dựng trên địa bàn TP Hồ Chí Minh đã có nhiều chuyển biến tích cực. Ảnh: Thu Huyền

Thực tiễn cho thấy, tình trạng xây dựng không phép, sai phép vẫn diễn ra ở nhiều địa phương. Trong giai đoạn 2021-2024, TP Hồ Chí Minh ghi nhận 2.674 vụ vi phạm hành chính trong lĩnh vực xây dựng và đất đai, trong đó có 1.418 vụ bị xử phạt theo pháp luật xây dựng và 1.256 vụ bị xử phạt theo quy định pháp luật đất đai. Riêng năm 2025, Sở Xây dựng TP đã cấp 43 giấy phép xây dựng với tổng diện tích sàn xây dựng 1.101.818,74m². Qua kiểm tra, đã phát hiện 132 trường hợp vi phạm, gồm 46 trường hợp sai phép, 46 trường hợp không phép và 40 trường hợp vi phạm khác. Trên cơ sở đó, đã tham mưu ban hành 145 quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với 132 trường hợp vi phạm.

Đáng chú ý, trong giai đoạn sáp nhập và sắp xếp tổ chức bộ máy chính quyền địa phương, đã xảy ra một số vụ việc vi phạm trật tự xây dựng nghiêm trọng, như vụ việc 120 công trình vi phạm tại phường Phước Thắng (Bà Rịa - Vũng Tàu cũ) hay tình trạng xây dựng trái phép tại khu phố 5, phường Thạnh Xuân (Quận 12 cũ), nay là phường Thới An. Những vụ việc này cho thấy áp lực quản lý rất lớn và nguy cơ “nhờn luật” nếu không được kiểm soát chặt chẽ.

Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý

Từ thực trạng nêu trên, Phòng Thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo lĩnh vực xây dựng (Thanh tra TP Hồ Chí Minh) xác định việc nâng cao chất lượng quản lý Nhà nước về trật tự xây dựng là nhiệm vụ trọng tâm, cần được triển khai đồng bộ bằng nhiều giải pháp căn cơ.

Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến lĩnh vực xây dựng, quy hoạch, đất đai và nhà ở. Việc rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định còn bất cập, đặc biệt là những nội dung trong Nghị định số 16/2022/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực xây dựng, là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ và khả thi trong quá trình thực thi pháp luật.

Trụ sở Thanh tra TP Hồ Chí Minh. Ảnh: Thu Huyền

Cùng với đó, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức làm công tác quản lý trật tự xây dựng được xem là yếu tố then chốt. TP cần có cơ chế phân công, phân cấp rõ ràng, gắn trách nhiệm cá nhân với từng địa bàn, từng lĩnh vực; đồng thời tăng cường đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, kỹ năng thanh tra, kiểm tra và đạo đức công vụ cho đội ngũ cán bộ, nhất là tại cấp phường, xã, là nơi trực tiếp phát sinh các vi phạm.

Công tác chỉ đạo, điều hành, thanh tra, kiểm tra và giám sát trật tự xây dựng cần tiếp tục được tăng cường. Việc siết chặt hậu kiểm sau cấp phép, kiểm tra định kỳ theo từng giai đoạn thi công, xử lý nghiêm và công khai các trường hợp vi phạm là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao tính răn đe và phòng ngừa. Đồng thời, cần tăng cường phối hợp giữa cơ quan thanh tra, kiểm tra cấp TP và cấp xã để bảo đảm xử lý vi phạm kịp thời, dứt điểm.

Ngoài ra, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý đô thị là xu thế tất yếu. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu số liên thông về quy hoạch, xây dựng, đất đai và cấp phép; ứng dụng các công cụ giám sát hiện đại như GIS, phần mềm quản lý công trình, thiết bị bay không người lái sẽ giúp nâng cao hiệu quả giám sát, phát hiện sớm vi phạm và minh bạch hóa hoạt động quản lý.

Cuối cùng, cần phát huy vai trò giám sát của người dân và cộng đồng thông qua công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về xây dựng. Đồng thời thiết lập cơ chế tiếp nhận, xử lý nhanh chóng các phản ánh, kiến nghị từ cơ sở. “Việc quản lý đô thị sẽ hiệu quả hơn nếu có sự tham gia tích cực của người dân”, Phòng Thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo lĩnh vực xây dựng (Thanh tra TP Hồ Chí Minh) nhấn mạnh.