Xử phạt không thể thay thế khắc phục hậu quả

Sự phát triển nhanh chóng của ngành hàng sầu riêng đã kéo theo nhu cầu lớn về kho thu mua, sơ chế và bảo quản tại Đắk Lắk. Tuy nhiên, khi hệ thống kho bãi phát triển nhanh hơn quy hoạch và hạ tầng phục vụ sản xuất, hàng loạt bất cập về đất đai, xây dựng và quản lý đã bộc lộ.

Theo Thanh tra tỉnh Đắk Lắk, đến ngày 18/8/2026, mới có 55/102 xã, phường báo cáo kết quả kiểm tra, rà soát các nhà xưởng, kho, bãi và điểm tập kết, thu mua, sơ chế, bảo quản sầu riêng.

Trong đó, 26 địa phương báo cáo có kho, với tổng cộng 477 kho được thống kê. Tuy nhiên, trong 477 kho được thống kê thì chỉ 27 kho được xác định xây dựng đúng quy định; 251 kho chưa bảo đảm quy định, còn lại 199 kho chưa được địa phương kiểm tra, rà soát.

Đáng chú ý, 83 cá nhân, tổ chức đã bị xử phạt vi phạm hành chính với tổng số tiền hơn 1,614 tỷ đồng. Thế nhưng, tại thời điểm rà soát, mới có một trường hợp tại phường Buôn Hồ thực hiện khắc phục hậu quả theo quy định.

Kho thu mua, sơ chế sầu riêng phát triển nhanh tại Đắk Lắk, kéo theo nhiều bất cập trong quản lý đất đai, xây dựng và quy hoạch. Ảnh: N.Giàu

Từ kết quả tổng hợp báo cáo của các địa phương và kết quả rà soát của Thanh tra tỉnh tại 6 xã gồm: Krông Pắc, Ea Knuếc, Pơng Drang, Krông Búk, DlieYa, Phú Xuân cho thấy việc xây dựng kho trên địa bàn các xã có một số tồn tại, hạn chế.

Nhiều kho đã xây dựng trên diện tích đất ở nông thôn; đất nông nghiệp hoặc xây dựng một phần trên đất ở và đất nông nghiệp là không đúng nguyên tắc sử dụng đất được quy định tại khoản 1 Điều 5 Luật Đất đai; không đúng quy định chi tiết loại đất tại Điều 4, 5 Nghị định số 102/2024/NĐ-CP ngày 30/7/2024 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Đất đai.

Nhiều địa phương chưa rà soát, thống kê đầy đủ các kho trên địa bàn; chưa xử lý nghiêm các hành vi vi phạm theo đúng quy định. Hầu hết các trường hợp vi phạm chỉ dừng lại ở hình thức xử phạt vi phạm hành chính, chưa thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định. Dẫn đến tình trạng nhiều cá nhân, tổ chức chấp nhận bị xử phạt vi phạm hành chính và tiếp tục tiến hành xây dựng các kho.

Tình trạng sử dụng giấy phép xây dựng nhà ở riêng lẻ để hình thành công trình có tính chất kho, xưởng hàng hóa quy mô lớn không đúng công năng thực tế của công trình được cấp phép.

Nhiều dọc tuyến Quốc lộ 26 và một số kho dấu hiệu vi phạm chỉ giới giao 3 thông, dẫn đến nguy cơ ùn tắc, mất an toàn giao thông, nhất là trong thời gian cao điểm thu hoạch sầu riêng.

Nhiều kho hình thành trước ngày 01/7/2025, tuy nhiên địa phương không có hồ sơ theo dõi, quản lý. Nhiều kho xây dựng khi chưa được cấp có thẩm quyền cấp phép xây dựng theo quy định hoặc xây dựng vượt diện tích đã được cấp phép xây dựng.

Thanh tra tỉnh Đắk Lắk kiến nghị tăng cường quản lý các kho sầu riêng. Ảnh minh hoạ: N. Giàu

Những nguyên nhân khiến các kho sầu riêng vi phạm vẫn tồn tại

Theo Thanh tra tỉnh Đắk Lắk, nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên là thời gian qua, thị trường sầu riêng bùng nổ nhanh, nhu cầu kho, bãi tăng đột biến, trong khi quỹ đất công nghiệp (khu công nghiệp, cụm công nghiệp tập trung), đất thương mại dịch vụ tại tỉnh Đắk Lắk chưa tương xứng với nhu cầu thị trường. Đồng thời, quy hoạch vùng nguyên liệu và hạ tầng logistics chưa đồng bộ với tốc độ phát triển của ngành.

Bên cạnh đó, thủ tục hành chính đối với nội dung chuyển mục đích sử dụng đất nông nghiệp sang đất thương mại dịch vụ, tuy đã có nhiều cải cách nhưng vẫn còn khá phức tạp, mất nhiều thời gian, phụ thuộc nhiều yếu tố (như: quy hoạch sử dụng đất, vị trí xây dựng kho bãi phù hợp vùng trồng...) và nộp nghĩa vụ tài chính khá lớn. Từ đó dẫn đến người dân thiếu hiểu biết hoặc cố tình bỏ qua quy định về chuyển mục đích sử dụng đất, có tâm lý “xây trước, hợp thức hóa sau”, né tránh thực hiện thủ tục.

Ngoài ra, sự chưa đồng nhất giữa các quy định pháp luật chuyên ngành (đất đai, xây dựng...) và sự điều chỉnh, sửa đổi thường xuyên của chính sách pháp luật cũng là một trong những nguyên dân nhẫn đến việc xây dựng các kho sầu riêng chưa tuân thủ đầy đủ quy định.

Công tác quy hoạch trước đây còn bất cập, tính khả thi chưa cao, chưa phù hợp thực tế tại địa phương; trong thời gian dài địa phương chưa có quỹ đất phù hợp (về quy hoạch, giải phóng mặt bằng, điều kiện hạ tầng, kết nối vùng nguyên liệu,..) để thu hút đầu tư xây dựng các cơ sở sản xuất kinh doanh, thu mua chế biến nông sản theo quy định. Một số kho đã được xây dựng trước thời điểm thực hiện chính quyền địa phương 02 cấp và hiện nay nhiều địa phương không quản lý hồ sơ các kho này.

Quản lý, quy hoạch tốt hệ thống kho sầu riêng, nhất là dọc Quốc lộ 26, sẽ góp phần hạn chế xây dựng tràn lan, giảm tình trạng ùn tắc giao thông. Ảnh: N.Giàu

Ngoài nguyên nhân khách quan, Thanh tra tỉnh Đắk Lắk còn chỉ ra nhiều nguyên nhân chủ quan như: Chính quyền cơ sở chưa quan tâm đến công tác quy hoạch phát triển kho bãi, hạ tầng logistics phù hợp vùng trồng; một số công chức chưa có nhiều kinh nghiệm thực tiễn trong công tác kiểm tra, phát hiện, xác định và xử lý vi phạm pháp luật về đất đai, xây dựng.

Việc tổ chức thực hiện nhiệm vụ tại UBND cấp xã sau sắp xếp còn gặp khó khăn do khối lượng công việc tăng; công chức cấp xã vừa thực hiện giải quyết thủ tục hành chính, tham mưu giải quyết đơn thư, khiếu nại, tố cáo, xử lý các vụ việc chuyên môn về đất đai, xây dựng, các nhiệm vụ trọng tâm theo kế hoạch, tiến độ của tỉnh.

Các sở, ngành chuyên môn chưa hướng dẫn và xây dựng các văn bản cụ thể: Về các điều kiện chuyển mục đích sử dụng đất từ các loại đất sang đất đa mục đích; xác định, phân loại và quản lý đối với các công trình phục vụ thu mua, sơ chế, bảo quản nông sản; phân biệt rõ công trình nhà ở có sử dụng kết hợp với kho chứa hàng hóa với công trình kho, nhà xưởng phục vụ sản xuất, kinh doanh; cấp giấy phép xây dựng, quản lý trật tự xây dựng đối với các công trình trên địa bàn.

Công tác quản lý đất đai, xây dựng chưa được chính quyền cơ sở thực sự quan tâm chỉ đạo thực hiện; công tác kiểm tra, rà soát xử lý các trường hợp vi phạm chưa kịp thời, chưa thường xuyên, chưa cương quyết, xử lý chưa nghiêm minh triệt để.

Việc xác định loại công trình và hình thức quản lý, cấp giấy phép xây dựng còn chưa thống nhất giữa các địa phương, dẫn đến tình trạng sử dụng giấy phép xây dựng nhà ở riêng lẻ để hình thành công trình có tính chất kho, xưởng hàng hóa quy mô lớn không đúng công năng thực tế của công trình được cấp phép

 Đưa kho sầu riêng vào đúng quy hoạch

Để tránh tác động tiêu cực đến hoạt động thu mua, sơ chế, bảo quản sầu riêng và các nông sản khác của người dân trên địa bàn tỉnh; tăng năng lực thu mua của thương lái và doanh nghiệp, giảm chi phí vận chuyển, bảo quản, tránh nguy cơ ùn ứ nông sản trong thời điểm thu hoạch tập trung; đồng thời nhằm đáp ứng đủ nhu cầu kho, bãi thu mua, sơ chế sầu riêng, hạn chế ảnh hưởng đến chuỗi liên kết sản xuất - tiêu thụ nông sản, ảnh hưởng đến thu nhập của người dân, hoạt động của doanh nghiệp, hợp tác xã và lao động địa phương; đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật và sự hài hòa lợi ích của doanh nghiệp thu mua, người trồng sầu riêng trên địa bàn tỉnh. Thanh tra tỉnh kiến nghị Chủ tịch UBND tỉnh chỉ đạo các xã phường, sở ngành liên quan vào cuộc.

Kho Việt Thắng được xây dựng bên Quốc lộ 14, đoạn qua tại xã Cuôr Đăng, tỉnh Đắk Lắk, có diện tích xây dựng 2.000m², trong đó 1.400m² đất nông nghiệp. Ảnh: N.Giàu

Đối với UBND các xã, phường, Thanh tra tỉnh kiến nghị tăng cường công tác quản lý nhà nước về đất đai, xây dựng; tuyệt đối không để phát sinh xây dựng mới các kho, xưởng, bãi tập kết, thu mua, sơ chế sầu riêng trên địa bàn xã khi chưa bảo đảm các điều kiện pháp lý về đất đai, xây dựng.

Trên cơ sở chỉ tiêu sử dụng đất đã được phân bổ và các quy hoạch, dự án khu, cụm công nghiệp đã được UBND tỉnh phê duyệt, đề nghị UBND các xã chủ động rà soát, tổng hợp nhu cầu sử dụng đất phục vụ mục đích xây dựng kho, bãi thu mua, tập kết sầu riêng của các chủ sử dụng đất trên địa bàn (hộ gia đình, cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp), làm cơ sở để lập và phê duyệt quy hoạch chung của xã, đảm bảo phù hợp với quy định của pháp luật về quy hoạch và đúng thẩm quyền. Trong đó, việc quy hoạch, bố trí kho, bãi thu mua, tập kết sầu riêng cần đảm bảo hài hòa giữa diện tích vùng trồng, sản lượng khai thác thực tế trên địa bàn với khả năng đáp ứng nhu cầu thu mua, tiêu thụ, tránh tình trạng phát triển kho, bãi tự phát, không phù hợp với quy mô sản xuất, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông, gây lãng phí đất đai và ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý.

Tiếp tục kiểm tra, rà soát, thống kê toàn bộ các kho, xưởng, bãi tập kết, thu mua, sơ chế sầu riêng trên địa bàn; phân loại cụ thể theo tình trạng sử dụng đất, giấy phép xây dựng, thời điểm xây dựng, quy mô công trình và tình trạng vi phạm; trên cơ sở đó xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm theo đúng quy định của pháp luật.

Đối với các kho đã xây dựng nhưng chưa đảm bảo quy định, căn cứ tình hình thực tế sử dụng đất, diện tích công trình đã xây dựng trên đất, điều kiện pháp lý từng kho tại địa phương và tình hình, tiến độ xây dựng khu, cụm công nghiệp trên địa bàn, kỳ quy hoạch chung xã, phường được phê duyệt (trọng tâm là diện tích đất được quy hoạch đất sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp) để hướng dẫn các chủ sử dụng đất, chủ kho hoàn thiện thủ tục hành chính có liên quan; xem xét, quyết định cho phép chuyển mục đích sử dụng đất, chấp thuận phương án sử dụng đất kết hợp đa mục đích theo quy định hiện hành. Sau khi chấp thuận phương án sử dụng đất kết hợp đa mục đích theo quy định của pháp luật đất đai, UBND xã, phường có trách nhiệm yêu cầu và đảm bảo các chủ kho thực hiện đầy đủ quy định về thủ tục hành chính và nghĩa vụ tài chính của pháp luật về đất đai, an toàn thực phẩm, phòng cháy chữa cháy, môi trường có liên quan.

Đắk Lắk tạo điều kiện để doanh nghiệp xây dựng kho sầu riêng nhưng phải tuân thủ đúng quy định. Ảnh: N. Giàu

Đối với Sở Xây dựng, Thanh tra tỉnh kiến nghị chủ trì, phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường và các cơ quan liên quan hướng dẫn UBND cấp xã thống nhất việc xác định, phân loại và quản lý đối với nhà kho, nhà xưởng, công trình lắp ghép khung thép, mái tôn phục vụ thu mua, sơ chế, bảo quản nông sản; phân biệt rõ công trình nhà ở có sử dụng kết hợp với kho chứa hàng hóa với công trình kho, nhà xưởng phục vụ sản xuất, kinh doanh. Hoàn thành trước ngày 30/10/2026.

Hướng dẫn thống nhất việc cấp giấy phép xây dựng, quản lý trật tự xây dựng đối với các công trình trên địa bàn; nhất là trường hợp công trình xây dựng trên đất ở nhưng có quy mô lớn, sử dụng làm kho, xưởng. Hoàn thành trước ngày 30/10/2026. Chủ trì, phối hợp với các địa phương thường xuyên kiểm tra, rà soát, hướng dẫn các cơ sở kinh doanh xây dựng phương án ra vào, tập kết và vận chuyển hàng hóa phù hợp, nhất là trong thời gian cao điểm thu hoạch sầu riêng. Xử lý, giải tỏa, tháo dỡ các trường hợp vi phạm phạm vi quản lý và bảo vệ kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ, khắc phục tình trạng sử dụng lòng, lề đường, đấu nối giao thông không đúng quy định, tập kết hàng hóa gây mất an toàn giao thông theo lộ trình, kế hoạch và thẩm quyền.

Mục tiêu không chỉ là xử lý những vi phạm đã xảy ra mà còn tạo lập môi trường đầu tư minh bạch, bảo đảm các cơ sở kinh doanh tuân thủ pháp luật không chịu bất lợi so với những trường hợp xây dựng trái quy định.