Tuy nhiên thực tiễn cho thấy, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của TTCP trong phòng ngừa, phát hiện, xử lý tham nhũng còn có những tồn tại, bất cập ngay từ các quy định của pháp luật cho đến việc tổ chức thực hiện.

Tăng cường tính độc lập của cơ quan thanh tra

Theo Ths. Phạm Thị Thu Hiền, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Thanh tra, pháp luật hiện hành quy định quyền hạn của TTCP chưa tương xứng với chức năng, nhiệm vụ được giao trong PCTN; đồng thời, pháp luật về thanh tra, tiếp công dân, khiếu nại, tố cáo (KN,TC) và PCTN gần như chưa có quy định cụ thể, trực tiếp về nhiệm vụ, quyền hạn của TTCP trong phòng ngừa, phát hiện và xử lý tham nhũng; công tác quản lý Nhà nước về PCTN của TTCP mới bước đầu được triển khai thực hiện, còn thiếu tính hệ thống, chưa rõ ràng, cụ thể, thậm chí mang tính hình thức; hoạt động thanh, kiểm tra trách nhiệm thực hiện pháp luật về PCTN thuộc phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của TTCP chưa tập trung đi sâu phát hiện những dấu hiệu vi phạm pháp luật trong quản lý Nhà nước trên các lĩnh vực. Đồng thời, các cục, vụ, đơn vị chức năng của TTCP chủ động phát hiện, đề xuất thanh tra các vụ việc có dấu hiệu vi phạm, tiêu cực, tham nhũng còn chưa nhiều.

Ngoài ra, số lượng vụ việc có dấu hiệu tham nhũng được phát hiện thông qua việc thực hiện chức năng thanh tra, giải quyết KN,TC không nhiều mặc dù giá trị sai phạm được phát hiện và kiến nghị thu hồi lớn...

Từ thực tiễn đó, Ths. Hiền cho rằng, cần tổ chức cơ quan thanh tra theo hướng tập trung nhằm tăng cường tính độc lập của cơ quan thanh tra, bảo đảm hiệu quả phát hiện tham nhũng, sẵn sàng đề nghị truy cứu trách nhiệm hình sự đối với những vụ việc qua thanh tra phát hiện có dấu hiệu tội phạm.

Mặt khác, nghiên cứu thiết lập cơ quan chuyên trách quản lý Nhà nước về PCTN (nghiên cứu, kiến nghị Thủ tướng Chính phủ xem xét cho chuyển đổi mô hình Cục Chống tham nhũng thành Tổng cục), cơ quan này phải chủ trì, phối hợp với các cục, vụ, đơn vị trong kiểm tra, thanh tra trách nhiệm các bộ, ngành, địa phương trong việc thực hiện quy định của pháp luật về PCTN; xác minh tài sản thu nhập đối với người có nghĩa vụ kê khai thuộc thẩm quyền kiểm soát tài sản thu nhập của TTCP và của các bộ, ngành, địa phương; tổng hợp thông tin báo cáo, hướng dẫn tổ chức công tác đánh giá về thực trạng tham nhũng và công tác PCTN...

Đồng thời, đổi mới hoạt động thanh tra theo hướng tăng cường thanh tra đột xuất khi phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật, tiêu cực, tham nhũng; kết luận thanh tra khách quan, chính xác; chú trọng thực hiện công tác xử lý sau thanh tra, có biện pháp kiên quyết thu hồi triệt để tài sản tham nhũng.

Phân định và tăng thẩm quyền cho TTCP

Phân định rành mạch thẩm quyền của TTCP trong PCTN với thẩm quyền của các cơ quan Nhà nước khác như Kiểm toán, Công an, Kiểm sát, Tòa án; giữa TTCP với Uỷ ban Kiểm tra TƯ, Ban Nội chính TƯ. Quy định rõ thẩm quyền của TTCP trong việc thực hiện các biện pháp phòng ngừa tham nhũng như trong việc thực hiện biện pháp minh bạch tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn cần quy định tăng thẩm quyền cho TTCP trong hướng dẫn việc kê khai, quản lý bản kê khai, xác minh tài sản thu nhập, xử lý đối với người kê khai không trung thực. Chế định về minh bạch tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn nên mở thẩm quyền của TTCP đối với nhóm đối tượng là người có chức vụ quyền hạn ở cả TƯ và địa phương. Trong trường hợp này, cần có sự phân định giữa thẩm quyền của TTCP với các cơ quan của Đảng và các cơ quan Nhà nước ở địa phương.

Ngoài ra, quy định bổ sung và chi tiết thẩm quyền của TTCP trong công tác thanh, kiểm tra trách nhiệm thực hiện pháp luật về PCTN. TTCP cần tăng cường thanh tra trách nhiệm các cơ quan, tổ chức, đơn vị trong việc thực hiện pháp luật về PCTN.

Đặc biệt, Ths. Hiền kiến nghị nghiên cứu giao cho TTCP thực hiện quản lý thống nhất hồ sơ kê khai tài sản cán bộ, công chức nhằm sớm phát hiện vụ việc có dấu hiệu tham nhũng. Nhiệm vụ của TTCP là nghiên cứu các bản kê khai tài sản và phát hiện ra những dấu hiệu bất thường trong sự biến động tài sản hoặc mâu thuẫn, bất hợp lý trong việc kê khai tài sản. Nếu có dấu hiệu nghi ngờ thì có thể chủ động tiến hành thẩm tra, xác minh. Tuy nhiên, Ths. Hiền cũng nhận định, để làm được điều này thì cần phải thiết lập được một hệ thống thông tin kết nối với cơ quan, tổ chức có liên quan như ngân hàng, thuế, cơ quan đăng ký tài sản...

Trao cho cơ quan thanh tra quyền điều tra ban đầu

Một thực tế các thông tin, tài liệu trong hồ sơ thanh tra không có giá trị pháp lý để chứng minh các hành vi phạm tội theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự.

Để khắc phục vấn đề này, Ths. Hiền đã đưa ra cách xử lý như: Trao cho cơ quan thanh tra quyền điều tra ban đầu như một số cơ quan hành chính hải quan, kiểm lâm, khi đó thông tin, tài liệu do cơ quan thanh tra thu thập được sẽ có giá trị chứng minh để phục vụ cho việc truy cứu trách nhiệm hình sự, hoặc là quy định một trình tự thật đơn giản để "tố tụng hóa" các thông tin tài liệu mà các cơ quan thanh tra thu thập được, bằng cách xác định những giá trị chứng minh của nó đối với hoạt động của cơ quan điều tra. Khi đó sẽ tránh làm đi làm lại và ảnh hưởng đến hoạt động quản lý vừa làm chậm quy trình truy cứu trách nhiệm hình sự đối với tội phạm tham nhũng.

Ngoài ra, rất nhiều tội phạm tham nhũng đã lọt lưới và chỉ bị xử lý về hành vi "thiếu trách nhiệm" hoặc "cố ý làm trái"  nên cần tham khảo kinh nghiệm các nước để có thể xác định những trường hợp không cần phải chứng minh theo nguyên tắc mà vẫn có thể kết luận có yếu tố vụ lợi. "Chỉ có như vậy, cơ quan thanh tra mới có thể tự tin hơn khi chuyển các vụ việc có dấu hiệu tham nhũng sang cơ quan điều tra để truy cứu trách nhiệm hình sự", Ths. Hiền khẳng định.

Thái Hải