“Phải công khai thì mới tuyên truyền cho nhân dân hiểu được án lệ là gì, án lệ như thế nào và nếu như rơi vào trường hợp như thế sẽ giải quyết ra sao? Người dân cứ dựa vào đó, đỡ phải đi “tìm thầy, tìm thợ”. Ngành Tòa án cũng đỡ bị mang tiếng…”, ông Nguyễn Sơn, Phó Chánh án TAND Tối cao nói thêm. Ảnh: Thảo Nguyên

Ngày 16/3, TAND Tối cao tổ chức hội thảo lấy ý kiến đối với các bản án, quyết định đề xuất lựa chọn là nguồn để phát triển thành án lệ.

Ngăn chặn tính “vô trách nhiệm”

Theo Phó Viện trưởng Viện KSND Tối cao Lê Hữu Thể, án lệ không phải là “những bài văn hay, hay bài văn mẫu” mà để khắc phục “khoảng trống” pháp luật.

Vấn đề đặt ra, chọn án lệ như thế nào để khắc phục tình trạng một vụ án cứ xử đi, xử lại nhiều lần, nhiều cấp, cũng như ngăn chặn được tính “vô trách nhiệm” “không mày thì thằng nào vào đây” trong hoạt động tư pháp, điều tra chứng minh không rõ ràng.

Ông Thể cho rằng, chọn án lệ phải mang tính điển hình như “mẫu”, có tính chuẩn mực và phải mang tính phổ biến, không trái đạo đức xã hội để khi gặp trường hợp tương tự có thể áp dụng ngay.

“Các điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán khi nhìn một sự kiện xảy ra đối chiếu với các căn cứ pháp luật thì các “anh” phải có một sự nhận thức thống nhất với nhau”, ông Thể nhấn mạnh.

TS. Luật sư Phan Trung Hoài (Phó Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam) cho biết, ông kỳ vọng những bản án, quyết định được lựa chọn làm án lệ không chỉ là bản án mẫu mực về vận dụng, áp dụng, cách hiểu thống nhất, đưa ra quyết định áp dụng pháp luật một cách đúng đắn mà còn chứa đựng căn cứ để hình thành nên quyết định đó.

“Nó không phải là những bản án mà trong quá trình điều tra phát hiện ra vi phạm nghiêm trọng về tố tụng và cũng phải thể hiện được nguyên tắc mà Bộ luật Tố tụng Hình sự quy định: Bản án đó được ban hành dựa trên cơ sở kết quả tranh tụng công khai tại phiên tòa”, ông Hoài bày tỏ.

Có thể bãi bỏ án lệ

Nhưng, vị luật sư này băn khoăn khi Bộ luật Tố tụng Hình sự mới quy định một cơ chế để xem xét lại kể cả quyết định giám đốc thẩm của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao. 

Trong quý II sẽ xuất bản tập án lệ đầu tiên

Theo Chánh án TAND Tối cao Trương Hòa Bình, việc áp dụng án lệ trong các phán quyết của tòa ánchính là phương thức hiệu quả để khắc phục các khuyết điểm của pháp luật, bảo đảm việc áp dụng pháp luật thống nhất trong xét xử, tạo tính ổn định, minh bạch và tiên liệu được trong các phán quyết của tòa án, qua đó có tác dụng hướng dẫn các hành vi ứng xử không chỉ đối với các bên trong vụ án mà còn đối với cả cộng đồng xã hội…

Bên cạnh đó, việc áp dụng án lệ trong xét xử sẽ góp phần nâng cao năng lực của tòa ántrong việc giải quyết các tranh chấp dân sự, thương mại, đặc biệt là những tranh chấp có yếu tố nước ngoài, bảo đảm các phán quyết của tòa án công khai, minh bạch, thống nhất, phù hợp với luật pháp và thông lệ quốc tế - đây là yêu cầu cấp thiết để bảo vệ quyền lợi chính đáng của các nhà đầu tư trong và ngoài nước, củng cố niềm tin nhằm thu hút tối đa đầu tư nước ngoài tại Việt Nam.

Hiện 35 bản án, quyết định của tòa án được lấy ý kiến lần này đều đã được đăng tải đầy đủ trên cổng thông tin điện tử của TAND Tối cao. Theo Chánh án Trương Hòa Bình, trong quý II sẽ xuất bản tuyển tập án lệ đầu tiên khoảng 10 - 15 bản án, quyết định của Tòa án, được lựa chọn từ con số trên.

“Ngay cả bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật, quyết định giám đốc thẩm trong một số trường hợp cũng có thể bị xem xét lại. Cho nên tính tiêu chí và tính điển hình của án lệ cũng cần được xem xét”, ông Hoài lưu ý.

Ông Nguyễn Sơn, Phó Chánh án TAND Tối cao trấn tĩnh, án lệ sẽ “không ảnh hưởng, hay mâu thuẫn” nếu bản án, quyết định của Hội động thẩm phán TAND Tối cao bị xem xét lại.

“Án lệ có thể bị bãi bỏ khi pháp luật thay đổi hoặc khi bản thân thẩm phán không chấp nhận án lệ này với những lập luận bảo vệ hơn án lệ cũ thì Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao có thể bãi bỏ”, ông Sơn nhấn mạnh.

TS Nguyễn Văn Nam, Phó trưởng Khoa Luật, Học viện An ninh nhân dân lưu ý thêm, không phải tất cả các tòa án đều có thẩm quyền tạo ra án lệ mà chỉ có tòa án cấp cao. Nhưng không phải mọi bản án, quyết định của tòa án cấp cao nhất đều được coi là án lệ.

“Chỉ những bản án, quyết định của tòa án cấp cao nhất chứa đựng những giải pháp pháp luật, những câu hỏi phức tạp về pháp luật đã được giải đáp trong một bản án, quyết định của tòa án cụ thể trong một vụ việc cụ thể mới được coi là án lệ”, ông Nam nói.

Không cần “mã hóa” án lệ

Dự thảo mẫu án lệ hoàn toàn không mã hóa họ tên, địa chỉ của các đương sự trong tranh chấp. 35 bản án đưa ra lấy ý kiến cũng hoàn toàn không khai họ tên, địa chỉ của bị cáo (thậm chí cả tên, tuổi của bố, mẹ, vợ… của họ), người bị hại, nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan…

Phó Chánh án TAND Tối cao Nguyễn Sơn nêu quan điểm, không cần “mã hóa” vì bản án đã tuyên công khai, không phải là tài liệu gì bí mật.

Ông Sơn cũng cho biết, WTO yêu cầu Việt Nam phải công khai các bản án sau khi gia nhập tổ chức này. Việt Nam cũng đã cam kết sẽ dần dần công khai và trước nay, chúng ta cũng đã phát hành tuyển tập các quyết định giám đốc thẩm của Hội đồng thẩm phán TAND Tối cao. 

“Phải công khai thì mới tuyên truyền cho nhân dân hiểu được án lệ là gì, án lệ như thế nào và nếu như rơi vào trường hợp như thế sẽ giải quyết ra sao? Người dân cứ dựa vào đó, đỡ phải đi “tìm thầy, tìm thợ”. Ngành Tòa án cũng đỡ bị mang tiếng…”- ông Sơn nói thêm. 

Theo ông Sơn, vấn đề quan trọng là làm thế nào để khẩn trương xây dựng ban hành tập án lệ đầu tiên và tuyên truyền sâu rộng. “Khi người dân biết, quan tâm, thì thẩm phán không thể có điều kiện gì nữa để “che mắt” được người dân”.

Thảo Nguyên