Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với bảo đảm nguồn lực và kiểm soát quyền lực

Không chỉ khẳng định tính đúng đắn của cuộc cải cách tổ chức bộ máy, phát biểu chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị sơ kết một năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền 3 cấp còn gửi gắm một thông điệp có ý nghĩa chiến lược: phân cấp, phân quyền phải thực chất, song phải đồng thời thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả. Đây không chỉ là yêu cầu đối với mô hình chính quyền mới mà còn là bước chuyển quan trọng trong tư duy quản trị quốc gia hiện đại.

Sau một năm triển khai cuộc cải cách lớn về tổ chức bộ máy, điều được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh không còn là câu chuyện tinh giản đầu mối hay sắp xếp đơn vị hành chính mà là chất lượng vận hành của bộ máy mới.

“Nhiệm vụ tiếp theo là chuyển trọng tâm sang nâng cao chất lượng vận hành, năng lực phục vụ và năng lực kiến tạo phát triển của bộ máy mới” - thông điệp ấy cho thấy cải cách bộ máy chỉ là điểm khởi đầu; mục tiêu cuối cùng vẫn là xây dựng một nền hành chính hoạt động hiệu năng, hiệu lực và hiệu quả hơn.

Trong 10 nhiệm vụ trọng tâm được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ đạo, nội dung đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với bảo đảm nguồn lực và kiểm soát quyền lực được đặt ở vị trí trung tâm. Đây cũng là một trong những điểm đáng chú ý nhất trong tư duy điều hành.

Theo đó, phân cấp không đơn thuần là giao thêm việc cho địa phương, càng không phải chuyển áp lực quản lý từ cấp trên xuống cấp dưới. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước khẳng định rõ: “Phân cấp không phải là chuyển gánh nặng xuống cấp dưới mà là chuyển thẩm quyền, nguồn lực, dữ liệu, công cụ thực thi và trách nhiệm một cách rõ ràng, minh bạch, có kiểm soát. Đồng thời, phải tăng cường kiểm tra, giám sát, thanh tra, kiểm toán, công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình”.

Thông điệp này phản ánh một bước chuyển từ tư duy quản lý hành chính truyền thống sang tư duy quản trị hiện đại. Trên thực tế, không ít địa phương có thẩm quyền nhưng thiếu nguồn lực, thiếu dữ liệu, thiếu cán bộ chuyên môn để thực hiện.

Trong mô hình chính quyền địa phương mới, vai trò của cấp xã được nâng lên rõ rệt. Cấp xã không còn chỉ là nơi tiếp nhận hồ sơ hành chính mà trở thành cấp trực tiếp tổ chức thực thi pháp luật, giải quyết phần lớn các vấn đề phát sinh của người dân và doanh nghiệp ngay từ đầu. Điều đó đòi hỏi việc trao quyền phải thực chất hơn, đồng thời phải thay đổi phương thức quản trị.

Đây cũng là quan điểm được GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, nhiều lần nhấn mạnh. Theo ông, chuyển từ mô hình chính quyền địa phương 3 cấp sang 2 cấp “không đơn thuần là xóa bỏ tầng nấc trung gian hành chính”, mà thực chất là tái cấu trúc vị trí và quan hệ quyền lực, trách nhiệm và phương thức vận hành giữa cấp tỉnh với cấp xã; là bước chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang quản trị phát triển.

Chính vì vậy, cấp xã phải được nhìn nhận như “thiết chế quản trị tích hợp ở tuyến đầu”, vừa tổ chức thi hành pháp luật, vừa cung ứng dịch vụ công, vừa chủ động phát hiện, xử lý các vấn đề phát sinh ngay từ cơ sở. Quan hệ giữa tỉnh và xã cần được thiết kế thành một chuỗi thực thi thống nhất, trong đó mỗi nhiệm vụ đều phải rõ việc, rõ thẩm quyền, rõ nguồn lực, rõ quy trình và rõ trách nhiệm.

Nhìn dưới góc độ đó, có thể thấy thông điệp của Tổng Bí thư không chỉ hướng tới việc trao thêm quyền cho cấp xã, mà sâu xa hơn là kiến tạo một mô hình quản trị mới, nơi quyền lực được phân bổ hợp lý để quyết định được đưa ra nhanh hơn, sát thực tiễn hơn và gần dân hơn.

Tuy nhiên, lịch sử quản trị công ở nhiều quốc gia cho thấy, quyền lực càng được phân tán thì nguy cơ lạm quyền hoặc buông lỏng quản lý càng dễ phát sinh nếu thiếu cơ chế giám sát phù hợp. Chính vì vậy, cùng với việc trao quyền, Tổng Bí thư yêu cầu phải đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát, thanh tra, kiểm toán, công khai và trách nhiệm giải trình; xây dựng hệ thống chỉ số đánh giá kết quả vận hành, lấy chất lượng phục vụ người dân và doanh nghiệp làm thước đo hiệu quả của bộ máy. Đây cũng là nền tảng để xây dựng một nền hành chính kiến tạo, phục vụ và minh bạch hơn trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Kiểm soát quyền lực - điều kiện để phân quyền thực chất

Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, phân quyền đã trở thành một yêu cầu của quản trị quốc gia hiện đại. Nhưng trao quyền không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Đây cũng là điểm được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặc biệt nhấn mạnh khi yêu cầu “phân cấp, phân quyền phải thực chất... đồng thời phải tăng cường kiểm tra, giám sát, thanh tra, kiểm toán, công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình”.

Thông điệp này hoàn toàn thống nhất với những luận cứ khoa học được các chuyên gia đưa ra trong quá trình đánh giá 1 năm vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Theo GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, trao quyền mạnh hơn phải đi cùng kiểm soát quyền lực hiệu quả hơn. Cần chuyển mạnh từ kiểm soát nặng về tiền kiểm, thủ tục sang kiểm soát bằng tiêu chuẩn, dữ liệu, khả năng truy vết, công khai kết quả và giám sát của Nhân dân. Ranh giới thẩm quyền phải đủ rõ để cán bộ biết điều gì được làm, điều gì không được làm và chịu trách nhiệm đến đâu. Đồng thời, phải bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung khi họ hành động đúng thẩm quyền, công khai, minh bạch, không vụ lợi và đã kiểm soát rủi ro.

Quan điểm này cũng được nhiều chuyên gia đồng tình. PGS.TS Nguyễn Bá Chiến, Giám đốc Học viện Hành chính và Quản trị công cho rằng, “lõi” của phân cấp, phân quyền là phải xác định rõ quyền hạn, trách nhiệm và bảo đảm nguồn lực tương xứng. Song song với đó là cơ chế giám sát nội bộ, giám sát xã hội và nâng cao trách nhiệm giải trình để ngăn ngừa lạm quyền, đùn đẩy trách nhiệm hoặc né tránh thực thi công vụ.

Có thể thấy, yêu cầu kiểm soát quyền lực trong mô hình mới không nhằm hạn chế tính chủ động của địa phương, mà để tạo ra một môi trường quản trị minh bạch, nơi cán bộ được mạnh dạn quyết định trong phạm vi thẩm quyền, nhưng mọi quyết định đều có thể kiểm chứng bằng dữ liệu, kết quả và trách nhiệm giải trình. Đó cũng là tiền đề để xây dựng văn hóa công vụ hiện đại.

Ngành Thanh tra - “lá chắn” kiểm soát quyền lực trong mô hình quản trị mới

Trong bối cảnh chung đó, vai trò của ngành Thanh tra càng trở nên quan trọng. Trong phát biểu chỉ đạo, Tổng Bí thư không chỉ yêu cầu tăng cường thanh tra như một biện pháp xử lý vi phạm, mà đặt thanh tra trong tổng thể cơ chế kiểm soát quyền lực của mô hình chính quyền mới.

Thực tiễn vận hành mô hình mới cũng đặt ra yêu cầu đó. Theo Vụ trưởng Vụ Pháp chế Thanh tra Chính phủ Trần Đăng Vinh, sau khi thực hiện sắp xếp tổ chức bộ máy, cấp xã trở thành cấp trực tiếp thực hiện nhiều nhiệm vụ quản lý Nhà nước hơn, xử lý khối lượng công việc lớn hơn và là khâu cuối cùng đưa chủ trương, chính sách vào cuộc sống. Nếu thiếu cơ chế thanh tra, kiểm tra và kiểm soát quyền lực hiệu quả, nguy cơ phát sinh tình trạng tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, né tránh hoặc đùn đẩy trách nhiệm là hiện hữu.  

Vì vậy, ngành Thanh tra phải tiếp tục đổi mới phương thức hoạt động theo hướng chuyển mạnh từ tư duy phát hiện và xử lý vi phạm là chủ yếu sang kết hợp chặt chẽ giữa phòng ngừa, cảnh báo, phát hiện sớm và xử lý kịp thời các vi phạm tiềm ẩn.

Đặc biệt, cần tiếp tục xác định chuyển đổi số là nhiệm vụ trọng tâm, giải pháp đột phá để đổi mới phương thức quản trị, điều hành dựa trên dữ liệu.

Quan trọng hơn, thanh tra phải góp phần hình thành một cơ chế quản trị mà ở đó quyền lực được kiểm soát nhưng không làm triệt tiêu động lực đổi mới; xử lý nghiêm những hành vi lợi dụng phân quyền để trục lợi, đồng thời bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung khi thực hiện đúng thẩm quyền, đúng quy định.

Có thể nói, phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm không chỉ là định hướng cho giai đoạn tiếp theo của quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy, mà còn mở ra tư duy mới về quản trị quốc gia trong kỷ nguyên phát triển mới. Đó là xây dựng một bộ máy tinh gọn nhưng phải vận hành hiệu quả; một chính quyền gần dân nhưng phải đủ năng lực; một cơ chế phân quyền mạnh mẽ nhưng không buông lỏng kiểm soát quyền lực.

Như GS.TS Nguyễn Xuân Thắng từng khẳng định, cải cách tổ chức mới là điều kiện cần, còn nâng cao năng lực thực thi mới là điều kiện đủ để mô hình chính quyền địa phương phát huy hiệu quả bền vững. Điều đó chỉ có thể đạt được khi quyền hạn được giao rõ ràng, nguồn lực được bảo đảm đầy đủ, trách nhiệm được xác định minh bạch và quyền lực luôn được đặt trong khuôn khổ của pháp luật, của giám sát xã hội và của trách nhiệm giải trình.

Đó cũng chính là thông điệp xuyên suốt mà Tổng Bí thư gửi gắm: Bộ máy mới phải tạo ra năng lực mới; phân cấp, phân quyền mới phải song hành với trách nhiệm mới; dữ liệu mới phải tạo ra phương thức quản trị mới. Cuối cùng, mọi cải cách đều phải được đo bằng chất lượng phục vụ người dân và doanh nghiệp.