Quán triệt tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV, ngành Thanh tra đang đổi mới mạnh mẽ từ tư duy "phát hiện - xử lý" sang "phòng ngừa - kiến tạo". Đây là bước chuyển quan trọng nhằm tháo gỡ điểm nghẽn và khơi thông mọi nguồn lực cho phát triển đất nước.

Chống lãng phí là sứ mệnh kiến tạo của ngành Thanh tra

Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã đặt ra yêu cầu phát triển đất nước nhanh, bền vững; đồng thời xác định phải khơi thông, quản lý và sử dụng hiệu quả mọi nguồn lực phát triển. Trong bối cảnh đó, phòng, chống lãng phí trở thành yêu cầu trực tiếp của quản trị quốc gia và chiến lược phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Với vai trò là một thiết chế kiểm soát quyền lực của Nhà nước, ngành Thanh tra phải chủ động nhận diện những sơ hở trong cơ chế quản lý, những “điểm nghẽn” trong tổ chức thực hiện, những nguy cơ gây thất thoát, lãng phí nguồn lực để kịp thời kiến nghị chấn chỉnh, hoàn thiện và tháo gỡ.

Điều đó có nghĩa, cần phải tiếp tục quán triệt sâu sắc trong toàn ngành nhận thức rằng: Phòng, chống lãng phí không chỉ là nhiệm vụ chính trị, mà còn là trách nhiệm trước Đảng, Nhà nước và Nhân dân. Đó cũng chính là nhiệm vụ trực tiếp góp phần bảo vệ nguồn lực quốc gia, củng cố niềm tin xã hội và hiện thực hóa mục tiêu phát triển đất nước theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng.

Quán triệt sâu sắc tinh thần đó, Chương trình hành động số 02-CTr/ĐU ngày 31/3/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ Thanh tra Chính phủ đã nhấn mạnh yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ tư duy, phương thức hoạt động và nâng cao trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, đảng viên trong toàn ngành Thanh tra. Trong đó, xác định rõ định hướng chuyển từ thanh tra mang tính “phát hiện - xử lý” sang thanh tra “phòng ngừa - kiến tạo”; bám sát yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, phục vụ phát triển nhưng không buông lỏng kiểm soát quyền lực, không để xảy ra tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Thực tiễn một số cuộc thanh tra gần đây cho thấy, tinh thần “phòng ngừa - kiến tạo” đã được thể hiện rõ trong cách thức triển khai hoạt động thanh tra. Tại Ninh Bình, Thông báo Kết luận thanh tra số 783/TB-TTCP của Thanh tra Chính phủ cho thấy, qua kiểm tra, xác minh việc quản lý, sử dụng cơ sở nhà, đất ở địa phương thì có 07 cơ sở chưa thực hiện thủ tục cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; 07 cơ sở không có đầy đủ hồ sơ pháp lý về nguồn gốc; 07 cơ sở chưa kê khai đầy đủ, chưa công khai, báo cáo theo quy định, chậm hoặc chưa thực hiện xác định giá trị quyền sử dụng đất để tính vào giá trị tài sản của đơn vị; 04 cơ sở sử dụng không đúng mục đích; 15 cơ sở để không, không đưa vào sử dụng nhiều năm, có nguy cơ gây lãng phí quỹ đất, quỹ nhà; 01 cơ sở nhà, đất còn đang bị lấn chiếm với diện tích 4.096,7 m2.

Theo ông Ngô Mạnh Hùng, Trưởng đoàn thanh tra tại Ninh Bình, trước thực trạng này, kết luận thanh tra không đặt nặng việc truy nguyên, xử lý ngay trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị, cá nhân qua các thời kỳ, mà trước hết kiến nghị các cơ quan chức năng của địa phương tập trung hướng dẫn, đôn đốc, xây dựng phương án xử lý, hoàn thiện hồ sơ pháp lý.

“Mục tiêu là tạo cơ sở cần thiết để các cơ sở nhà, đất được quản lý chặt chẽ, sử dụng minh bạch và đúng quy định về lâu dài”, ông Hùng cho biết.

Tinh thần “phòng ngừa - kiến tạo” cũng tiếp tục được cụ thể hóa trong Kế hoạch số 22-KH/ĐU ngày 16/7/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ Thanh tra Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 04-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong giai đoạn mới.

Kế hoạch yêu cầu triển khai đồng bộ, kịp thời, hiệu quả các nhiệm vụ, giải pháp về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, góp phần thực hiện thắng lợi mục tiêu đến năm 2045, Việt Nam trở thành nước phát triển, thu nhập cao, quản trị quốc gia liêm chính, minh bạch, hiện đại. Đồng thời xác định rõ nhiệm vụ, trách nhiệm của các tổ chức đảng và cơ quan, đơn vị trong tổ chức thực hiện, tạo chuyển biến mạnh mẽ trong nhận thức và hành động.

Đây không chỉ là yêu cầu đổi mới về nghiệp vụ, mà còn là yêu cầu thống nhất nhận thức chính trị và tư duy hành động trong toàn ngành Thanh tra đối với nhiệm vụ phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong giai đoạn mới.

Chương trình hành động số 02-CTr/ĐU ngày 31/3/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ Thanh tra Chính phủ nhấn mạnh yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ tư duy, phương thức hoạt động và nâng cao trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, đảng viên trong toàn ngành Thanh tra. Ảnh: Bảo Anh

Nhận diện nguy cơ để tháo gỡ điểm nghẽn

Thực tiễn trên cho thấy, định hướng của Đảng về phòng, chống lãng phí đã từng bước được cụ thể hóa trong hoạt động thanh tra. Tuy nhiên, chính quá trình đó cũng đặt ra yêu cầu phải tiếp tục đổi mới hoạt động thanh tra trong giai đoạn phát triển mới.

Theo TS. Nguyễn Thị Hồng Thuý, Trưởng khoa Nghiệp vụ 2, Trường Cán bộ Thanh tra, trước hết, công tác thanh tra phải bám sát hơn yêu cầu quản lý và phát triển kinh tế - xã hội, chủ động nhận diện những lĩnh vực, địa bàn tập trung nguồn lực lớn, có nguy cơ phát sinh lãng phí. Trong đó, trọng tâm không chỉ là những thất thoát tài sản hữu hình mà cả tình trạng nguồn lực không được đưa vào sử dụng, sử dụng kém hiệu quả hoặc bị cản trở bởi những bất cập trong quản lý.

Qua nghiên cứu công tác thanh tra phòng, chống lãng phí, TS. Nguyễn Thị Hồng Thuý cho rằng, nội dung và phương pháp thanh tra cũng phải hướng nhiều hơn vào việc làm rõ nguyên nhân của lãng phí và trách nhiệm trong tổ chức thực hiện.

Bà Thuý nhận định, những kết luận thanh tra chuyên đề về phòng, chống lãng phí trong quản lý, sử dụng các cơ sở nhà, đất của các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp nhà nước; việc xử lý các cơ sở nhà, đất dôi dư sau khi sắp xếp đơn vị hành chính và bộ máy tổ chức thời gian qua cho thấy rõ, nguyên nhân lãng phí liên quan đến nhiều khâu.

“Nếu thanh tra chỉ xác định hiện trạng hoặc xử lý một hành vi vi phạm cụ thể thì chưa giải quyết được căn nguyên của vấn đề”, bà Thuý nhấn mạnh.

Là người trực tiếp tham gia công tác thanh tra, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực cũng như giải quyết khiếu nại, tố cáo nhiều năm, ông Trần Ngọc Thạch, Trưởng phòng 2, Cục II (Thanh tra Chính phủ) cho rằng, kết luận thanh tra phải thực sự trở thành công cụ chấn chỉnh quản lý và xử lý điểm nghẽn.

“Muốn vậy, kết luận phải xác định rõ vấn đề, trách nhiệm, thời hạn và yêu cầu xử lý; kiến nghị phải đủ cụ thể để cơ quan có thẩm quyền tổ chức thực hiện”, ông Thạch cho hay.

Cũng theo ông Thạch, những vấn đề được phát hiện qua nhiều cuộc thanh tra cũng cần được tổng hợp để nhận diện những bất cập mang tính cơ chế, chính sách. Khi cùng một dạng vướng mắc xuất hiện ở nhiều địa phương, nhiều dự án hoặc nhiều lĩnh vực, đó không chỉ là câu chuyện của một cơ quan, đơn vị cụ thể mà có thể là vấn đề cần được xem xét ở cấp độ quản lý nhà nước.

Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng nhận định, đây là yêu cầu phù hợp với định hướng của Ban Chấp hành Đảng bộ Thanh tra Chính phủ, chuyển từ thanh tra mang tính “phát hiện - xử lý” sang “phòng ngừa - kiến tạo”.

Các chuyên gia lý giải, điều đó không có nghĩa là giảm yêu cầu kiểm soát hay chuyển thanh tra thành hoạt động tháo gỡ bằng mọi giá. Ngược lại, yêu cầu mới đặt ra là kiểm soát phải thực chất hơn, nhận diện vấn đề sớm hơn và kiến nghị phải có khả năng giải quyết vấn đề tốt hơn.

Kiến tạo cơ chế nâng tầm hiệu quả thanh tra

Từ những yêu cầu trên, các chuyên gia cùng cho rằng, giải pháp trước hết được đặt ra là phải nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ thanh tra. Trong đó, cán bộ ngành Thanh tra phải chú trọng xây dựng bản lĩnh chính trị, tinh thần trách nhiệm, ý thức dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung; chủ động phát hiện những sơ hở trong cơ chế quản lý, những “điểm nghẽn” trong tổ chức thực hiện để kiến nghị tháo gỡ, khơi thông nguồn lực cho phát triển.

Cán bộ ngành Thanh tra phải chú trọng xây dựng bản lĩnh chính trị, tinh thần trách nhiệm, ý thức dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Ảnh: Bảo Anh

Theo TS. Nguyễn Thị Hồng Thúy, cần chuyển mạnh từ tư duy “xử lý sai phạm” sang tư duy “phòng ngừa và cảnh báo sớm”. Thanh tra phải tập trung vào những lĩnh vực, dự án có nguy cơ lãng phí cao; tăng cường thanh tra theo chuyên đề, theo dấu hiệu rủi ro thay vì dàn trải; chủ động phát hiện từ sớm những bất cập trong quản lý để kịp thời chấn chỉnh, không để lãng phí kéo dài và tích tụ thành những thiệt hại lớn. Cùng với đó, phải nâng cao chất lượng kết luận và kiến nghị thanh tra, nhất là các kiến nghị về cơ chế, chính sách.

“Giá trị của công tác thanh tra không chỉ ở việc xử lý một vụ việc cụ thể, mà còn ở khả năng phát hiện và loại bỏ những “kẽ hở” thể chế gây thất thoát, lãng phí”, bà Thuý khẳng định.

Xuất phát từ thực tiễn công tác thanh tra, ông Trần Ngọc Thạch đề xuất, thanh tra cần hướng mạnh hơn tới xử lý thực chất điểm nghẽn.

“Trong nhiều trường hợp, giá trị lớn hơn còn ở việc tháo gỡ vướng mắc pháp lý, đẩy nhanh quyết toán, đưa công trình vào sử dụng, có giải pháp xử lý tài sản dở dang, xử lý đất chậm sử dụng, sắp xếp lại tài sản công dôi dư phù hợp với công năng và đảm bảo hiệu quả”, ông Thạch cho hay.

Bên cạnh đó, ông Thạch cho rằng, cần thiết lập và tăng cường cơ chế phối hợp giữa cơ quan thanh tra với các cơ quan kiểm toán, tài chính, quản lý đầu tư và chính quyền địa phương theo hướng liên thông, rõ trách nhiệm và thống nhất trong xử lý. Qua đó, vừa hạn chế chồng chéo trong kiểm tra, giám sát, vừa bảo đảm không bỏ lọt sai phạm, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng các nguồn lực của Nhà nước.

Cùng với những giải pháp trên, theo ông Thạch, cần tiếp tục khẳng định vai trò kiến tạo và đồng hành phát triển của ngành Thanh tra.

Ông Thạch nhấn mạnh: “Thanh tra không chỉ là công cụ giữ gìn kỷ cương, kỷ luật hành chính, mà còn phải góp phần xây dựng cơ chế quản trị tiết kiệm, minh bạch, hiệu quả; tạo điều kiện để cán bộ yên tâm thực thi công vụ, người dân và doanh nghiệp yên tâm đầu tư, sản xuất, kinh doanh”.

Công tác phòng, chống lãng phí phải được thực hiện quyết liệt ngay từ đầu, góp phần xây dựng bộ máy chính quyền thực sự liêm chính, gần dân, sát dân, phục vụ Nhân dân, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả. Ảnh: Bảo Anh

Có thể nói, trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp hiện nay, công tác phòng, chống lãng phí càng phải được thực hiện quyết liệt ngay từ đầu, góp phần xây dựng bộ máy chính quyền thực sự liêm chính, gần dân, sát dân, phục vụ Nhân dân, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả.

Từ định hướng của Đảng đến thực tiễn hoạt động thanh tra cho thấy, phòng, chống lãng phí đang ngày càng trở thành một phương diện quan trọng của kiểm soát quyền lực và quản trị nguồn lực quốc gia. Trong giai đoạn phát triển mới, ngành Thanh tra phải tiếp tục nâng cao chất lượng từng cuộc thanh tra, từng kết luận và từng kiến nghị, để hoạt động thanh tra không chỉ góp phần giữ nghiêm kỷ luật, kỷ cương mà còn thực sự phát hiện điểm nghẽn, phòng ngừa lãng phí và khơi thông nguồn lực cho phát triển đất nước.