Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí là tư tưởng nhất quán trong di sản Hồ Chí Minh, được Đảng ta kiên trì thực hiện qua các thời kỳ cách mạng. Trong giai đoạn phát triển mới, phòng, chống lãng phí không chỉ dừng ở yêu cầu tiết kiệm, mà được nâng tầm thành nhiệm vụ chiến lược, gắn trực tiếp với việc sử dụng hiệu quả mọi nguồn lực quốc gia, khắc phục những điểm nghẽn, để không trở thành lực cản đối với sự phát triển.

Tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến thực hành tiết kiệm, chống tham ô, lãng phí và quan liêu. Người coi đây là những nguy cơ trực tiếp làm suy yếu bộ máy nhà nước, làm giảm hiệu quả công việc và làm giảm sút niềm tin của Nhân dân đối với Đảng và chế độ.

Người cũng đặc biệt yêu cầu cán bộ, đảng viên phải có ý thức quý trọng của công, sức dân, chống bệnh hình thức, phô trương, làm việc thiếu kế hoạch, thiếu tính toán và thiếu trách nhiệm.

Trong bài "Thực hành tiết kiệm, chống tham ô, lãng phí, chống bệnh quan liêu" (tháng 3/1952), Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: “Tham ô, lãng phí và bệnh quan liêu là kẻ thù của Nhân dân, của bộ đội và của Chính phủ”. Người cũng nhấn mạnh, đây là “kẻ thù khá nguy hiểm”, bởi có thể nằm ngay trong tổ chức của ta và làm hỏng công việc của ta. Người xác định chống tham ô, lãng phí, quan liêu là nhiệm vụ thường xuyên, cần được thực hiện có kế hoạch, tổ chức và trách nhiệm rõ ràng.

Lãng phí, theo tư tưởng Hồ Chí Minh, là lãng phí sức lao động; lãng phí thời giờ; lãng phí tiền của Nhà nước, Nhân dân. Người cũng chỉ rõ những nguyên nhân dẫn đến lãng phí, trong đó có chủ nghĩa cá nhân, yếu kém trong quản lý, thiếu tinh thần trách nhiệm và ý thức bảo vệ của công.

Tư tưởng đó còn được thể hiện nhất quán trong cuộc đời và phong cách của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong đời sống cũng như công việc, Người luôn nêu cao tinh thần giản dị, tiết kiệm, chống phô trương, hình thức.

Quán triệt tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng ta qua các giai đoạn cách mạng luôn xác định thực hành tiết kiệm, chống lãng phí là một nội dung quan trọng trong xây dựng Đảng, quản lý Nhà nước và phát triển kinh tế - xã hội. Cùng với quá trình đổi mới và phát triển đất nước, nhận thức lý luận của Đảng về phòng, chống lãng phí đã có bước phát triển rõ rệt cả về chiều sâu tư duy lẫn yêu cầu thực tiễn.

Gắn phòng, chống lãng phí với yêu cầu phát triển

Qua các giai đoạn cách mạng, cùng với yêu cầu phát triển của đất nước, nhận thức lý luận của Đảng về phòng, chống lãng phí từng bước được bổ sung, hoàn thiện.

Nếu như trước đây, lãng phí chủ yếu được nhận diện ở những biểu hiện như thất thoát ngân sách, sử dụng tài sản công không hiệu quả, đầu tư dàn trải, chi tiêu vượt tiêu chuẩn, định mức, thì hiện nay, Đảng đã nhìn nhận lãng phí ở phạm vi rộng hơn, rõ bản chất hơn và gắn với chất lượng quản trị quốc gia.

Điểm mới rất quan trọng là lãng phí không chỉ được nhận diện ở khía cạnh “hao tổn nguồn lực”, mà còn là sự trì trệ trong tổ chức thực hiện, là những “điểm nghẽn” thể chế, là sự chậm trễ trong ban hành chính sách, là tình trạng né tránh trách nhiệm, đùn đẩy công việc, là việc không khai thác hiệu quả các nguồn lực sẵn có phục vụ phát triển.

Sự phát triển trong nhận thức đó được thể hiện rất rõ qua hệ thống các chỉ thị, nghị quyết, kết luận của Đảng thời gian gần đây như: Nghị quyết số 39-NQ/TW ngày 15/1/2019 của Bộ Chính trị về nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác, sử dụng và phát huy các nguồn lực của nền kinh tế; Nghị quyết Đại hội XIII về tiếp tục đẩy mạnh đấu tranh chống quan liêu, tham nhũng, lãng phí; Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9/11/2022 Hội nghị lần thứ 6 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới; Chỉ thị số 27-CT/TW ngày 25/12/2023 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thực hành tiết kiệm, chống lãng phí…

Đặc biệt, Chỉ thị số 43-CT/TW ngày 10/4/2025 của Bộ Chính trị và Hướng dẫn số 63-HD/BCĐTW ngày 28/4/2025 của Ban Chỉ đạo Trung ương tiếp tục làm sâu sắc hơn yêu cầu phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực gắn với hoàn thiện thể chế, kiểm soát quyền lực và nâng cao hiệu quả quản trị. Trong đó, Hướng dẫn số 63-HD/BCĐTW mở rộng nội hàm lãng phí theo hướng bao gồm cả việc quản lý, sử dụng nguồn lực không đạt mục tiêu đã định, tạo rào cản phát triển kinh tế - xã hội, bỏ lỡ thời cơ phát triển của đất nước.

Đây được xem là bước phát triển rất quan trọng về mặt lý luận. Bởi lần đầu tiên, vấn đề “thời cơ phát triển” được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với công tác phòng, chống lãng phí.

Trên cơ sở đó, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác định phát triển nhanh đi đôi với phát triển bền vững; phát huy hiệu quả mọi nguồn lực, khơi thông các điểm nghẽn, nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện. Định hướng này không chỉ đặt ra yêu cầu tạo thêm nguồn lực cho phát triển, mà còn đòi hỏi phải giải phóng, đưa vào sử dụng hiệu quả những nguồn lực đang bị ách tắc, trì trệ, chưa phát huy được giá trị.

Mới đây nhất, Nghị quyết số 04-NQ/TW Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu phải “kiên quyết, kiên trì phòng ngừa, kiểm soát, ngăn chặn, đẩy lùi tham nhũng, lãng phí, tiêu cực”. Đồng thời, đặt ra yêu cầu kiểm soát quyền lực, hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả quản trị và chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa.

Điều đó cho thấy bước phát triển quan trọng trong nhận thức lý luận của Đảng: Đặt phòng, chống lãng phí trước yêu cầu trực tiếp của xây dựng Nhà nước pháp quyền, nâng cao hiệu lực quản trị quốc gia và bảo đảm cho mục tiêu phát triển nhanh, bền vững đất nước trong giai đoạn mới.

“Chống lãng phí” - Lời hiệu triệu trong giai đoạn phát triển mới

Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác định phát triển nhanh và bền vững là yêu cầu xuyên suốt trong giai đoạn phát triển mới của đất nước. Để thực hiện mục tiêu đó, một yêu cầu rất quan trọng được đặt ra là phải khơi thông các “điểm nghẽn” đang cản trở sự phát triển và sử dụng hiệu quả mọi nguồn lực của đất nước.

Tuy nhiên, thực tiễn hiện nay cho thấy, lãng phí vẫn đang tồn tại trên nhiều lĩnh vực với những biểu hiện đáng lo ngại như: dự án đầu tư công chậm tiến độ kéo dài; tài sản công sử dụng kém hiệu quả; đất đai bỏ hoang; nguồn lực xã hội bị ách tắc bởi thủ tục hành chính phức tạp; tình trạng né tránh trách nhiệm, sợ sai, đùn đẩy công việc làm chậm quá trình tổ chức thực hiện chính sách.

Trong bài viết “Chống lãng phí” (tháng 10/2024), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ rõ, lãng phí đã và đang gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho phát triển. Không chỉ gây thất thoát tiền của, tài sản, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh, lãng phí “gây suy giảm lòng tin của người dân với Đảng, Nhà nước, tạo rào cản vô hình trong phát triển kinh tế - xã hội, bỏ lỡ thời cơ phát triển của đất nước”.

Do đó, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu mỗi cán bộ, đảng viên, mỗi cơ quan, tổ chức cần ra sức thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, thực hiện lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Muốn tiến lên chủ nghĩa xã hội phải khắc phục khuyết điểm, tức là phải tăng gia sản xuất, tiết kiệm, chống lãng phí, bảo vệ của công”.

Theo PGS.TS Tăng Thị Thu Trang (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh), trong bối cảnh đất nước đang đứng trước những yêu cầu phát triển mới, thông điệp chống lãng phí của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm có ý nghĩa rất quan trọng.

Nguồn lực không phải vô hạn, trong khi mục tiêu phát triển ngày càng cao. Do đó, PGS.TS Tăng Thị Thu Trang cho rằng, cùng với tạo ra những nguồn lực mới, phải quản lý tốt hơn, sử dụng hiệu quả hơn những nguồn lực đang có; không để đất đai, tài sản công, vốn đầu tư, thời gian, nhân lực và cơ hội phát triển bị đình trệ, bỏ quên hoặc sử dụng kém hiệu quả.

Lời hiệu triệu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vì thế hướng đến sự chuyển biến trong cả nhận thức và hành động của cả hệ thống chính trị.

“Chống lãng phí phải trở thành ý thức thường xuyên trong quản lý, điều hành và đời sống xã hội; trở thành trách nhiệm cụ thể của từng tổ chức, từng cán bộ, đảng viên và từng người dân”, PGS.TS Tăng Thị Thu Trang nhấn mạnh.

Cũng chính từ yêu cầu đó, vai trò của ngành Thanh tra trong phòng, chống lãng phí được xác định rõ hơn: không những phát hiện, xử lý vi phạm mà còn phải nhận diện nguy cơ, chỉ ra điểm nghẽn và góp phần khơi thông nguồn lực phục vụ cho sự phát triển của đất nước.

Bài 2: Nhìn từ thực tiễn công tác thanh tra: Khơi thông những nguồn lực bị “ách tắc”