Bài toán nan giải của hơn 11.400 tài sản công "đắp chiếu"

Trong thời gian qua, việc sắp xếp, tinh gọn bộ máy hành chính tại các địa phương đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận.

Theo số liệu của Cục Quản lý công sản (Bộ Tài chính), trong giai đoạn đầu, các địa phương đã hoàn thành xử lý hơn 26.400 cơ sở nhà, đất. Phần lớn trong số này đã được chuyển đổi để phục vụ lợi ích cộng đồng, tiêu biểu như hơn 3.000 cơ sở dành cho giáo dục, gần 650 cơ sở y tế và hàng ngàn thiết chế văn hóa, thể thao.

Dù vậy, những khó khăn thực sự đang nằm ở giai đoạn tiếp theo khi nguồn cung tài sản công tăng đột biến nhưng nhu cầu sử dụng thực tế lại hạn chế.

Tính đến nay, cả nước còn tồn đọng tới 11.412 cơ sở nhà, đất dôi dư đã có quyết định thu hồi, chuyển giao nhưng chưa thể đưa vào khai thác hoặc xử lý dứt điểm. Cụ thể, có hơn 5.300 cơ sở đã giao cho các đơn vị phát triển quỹ đất hoặc kinh doanh nhà nhưng chưa đưa vào khai thác, hơn 2.800 cơ sở đã có phương án nhưng chưa hoàn thành, và đặc biệt là hơn 3.200 cơ sở hoàn toàn chưa có hướng xử lý. Ngay cả ở cấp Trung ương, một số bộ, ngành vẫn còn tồn đọng hàng trăm cơ sở chưa giải quyết xong.

Nguyên nhân của tình trạng này xuất phát từ khối lượng công việc quá lớn trong thời gian ngắn, đi kèm những rào cản hành chính rườm rà. Việc thay đổi mô hình tổ chức dẫn đến yêu cầu về cơ sở vật chất cũng thay đổi. Bên cạnh đó, nhiều tài sản nằm ở các vị trí vùng sâu, vùng xa, quy mô nhỏ lẻ, thiếu lợi thế thương mại để thu hút tư nhân thuê mướn.

Đồng thời, nhiều cán bộ địa phương mới tiếp nhận quản lý tài sản dôi dư còn lúng túng, chịu áp lực lớn và chưa dám quyết liệt xây dựng phương án do vướng mắc các quy định hiện hành.

Cơ chế đặc thù: Đột phá từ việc cắt giảm thủ tục, chuyển giao nguyên trạng

Đứng trước áp lực tránh lãng phí nguồn lực quốc gia, Bộ Tài chính đã hoàn thiện và trình Chính phủ dự thảo Nghị quyết quy định các cơ chế, chính sách đặc thù. Điểm sáng nổi bật của dự thảo này nằm ở Mục 2, quy định việc xử lý nhà, đất dôi dư trong các trường hợp đặc biệt, cho phép đi tắt đón đầu, gỡ bỏ hàng loạt rào cản.

Theo đó, việc xử lý nhà, đất dôi dư sẽ được thực hiện theo quy định tại Luật Quản lý, sử dụng tài sản công, Nghị định số 186/2025/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 286/2025/NĐ-CP), Nghị định số 52/2026/NĐ-CP và các quy định tại Mục này. Cơ chế này cho phép không phải thực hiện trình tự, thủ tục sắp xếp lại, xử lý phức tạp như quy định tại Nghị định số 03/2025/NĐ-CP ngày 1/1/2025 của Chính phủ.

Quy trình chuyển giao cũng được rút gọn tối đa. Trên cơ sở đề xuất của cơ quan, tổ chức, đơn vị có cơ sở nhà, đất, cơ quan, người có thẩm quyền quyết định chuyển giao sẽ xem xét, quyết định chuyển giao về địa phương quản lý, xử lý theo nguyên trạng. Thủ tục này được thực hiện trực tiếp mà không phải thực hiện thủ tục lấy ý kiến Chủ tịch UBND cấp tỉnh. Đáng chú ý, việc chuyển giao theo nguyên trạng được thực hiện đối với cả cơ sở nhà, đất chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, không đầy đủ hoặc mất hồ sơ pháp lý.

Để đảm bảo minh bạch, cơ quan, tổ chức, đơn vị có cơ sở nhà, đất có trách nhiệm lập biên bản kiểm kê, mô tả hiện trạng và chịu trách nhiệm về tính trung thực của hồ sơ. Hai bên liên quan phải lập Biên bản bàn giao, tiếp nhận, trong đó ghi nhận cụ thể ranh giới, hiện trạng nhà, đất và hồ sơ. Cơ quan bàn giao vẫn có trách nhiệm phối hợp với cơ quan chức năng của địa phương để xử lý các vấn đề liên quan sau chuyển giao. Việc xử lý đối với phần diện tích bị lấn chiếm sau khi tiếp nhận được thực hiện theo quy định tại Điều 139 Luật Đất đai.

Phân cấp mạnh mẽ, linh hoạt chuyển đổi công năng sử dụng

Nhằm tận dụng tối đa giá trị tài sản, Nghị quyết trao quyền chủ động rất lớn cho cơ sở. Cụ thể, trường hợp cơ sở nhà, đất đã có Quyết định chuyển giao là UBND cấp xã mà nay UBND cấp xã có nhu cầu chuyển đổi công năng sang mục đích công cộng thì Chủ tịch UBND cấp xã quyết định việc chuyển đổi. Quá trình này không phải thực hiện thủ tục trình cấp có thẩm quyền Quyết định giao, điều chuyển cho Ủy ban nhân dân cấp xã.

Đối với nhu cầu sử dụng tạm thời, trường hợp có cơ quan Nhà nước có nhu cầu sử dụng tạm thời, thì Chủ tịch UBND cấp tỉnh, Chủ tịch UBND cấp xã quyết định việc bố trí sử dụng tạm thời.

Ngoài ra, đối với cơ sở nhà, đất dôi dư chuyển đổi công năng sang mục đích công cộng, thì cơ quan, người có thẩm quyền quyết định chuyển đổi công năng chịu trách nhiệm xác định tính phù hợp và quyết định phá dỡ công trình, (không bao gồm trường hợp nhà, công trình gắn liền với đất được phá dỡ, hủy bỏ theo dự án đầu tư hoặc phá dỡ, hủy bỏ do bồi thường, giải phóng mặt bằng). 

Cơ chế đột phá này giúp các đơn vị không phải thực hiện thủ tục báo cáo cấp có thẩm quyền quyết định thanh lý tài sản. Việc phá dỡ, hủy bỏ tài sản quy định tại khoản này được thực hiện kể cả trong trường hợp tài sản vẫn còn khả năng sử dụng, chưa hết thời gian tính khấu hao/hao mòn theo quy định.

Sau khi chuyển đổi, đối với cơ sở nhà, đất dôi dư thực hiện chuyển đổi công năng thì việc cập nhật, điều chỉnh các chỉ tiêu phân bổ, quy hoạch được thực hiện sau khi thực hiện chuyển đổi công năng theo quyết định của cơ quan, người có thẩm quyền.

Minh bạch trong xử lý tài chính và tài sản gắn liền với đất

Vấn đề thanh toán và đền bù tài sản trên đất cũng được hướng dẫn rành mạch. Căn cứ tình hình thực tế, Chủ tịch UBND cấp tỉnh, UBND cấp xã quyết định việc phá dỡ, hủy bỏ nhà, tài sản gắn liền với đất trước khi thực hiện giao đất, cho thuê đất. Đối với trường hợp phá dỡ, hủy bỏ nhà, tài sản gắn liền với đất trước khi giao đất, cho thuê đất thì người được giao đất, cho thuê đất không phải hoàn trả cho Nhà nước giá trị của nhà, tài sản gắn liền với đất.

Ngược lại, đối với trường hợp không phá dỡ thì người được giao đất, cho thuê đất có trách nhiệm hoàn trả Nhà nước giá trị còn lại của nhà. Tuy nhiên, trường hợp người được giao đất, cho thuê đất là cơ quan Nhà nước thì không phải hoàn trả giá trị còn lại.

Đối với tài sản xây dựng trên đất của người khác, trường hợp tổ chức, cá nhân có đất có nhu cầu tiếp nhận lại nhà thì cơ quan ban hành Quyết định chuyển giao sau khi có ý kiến đồng ý. Tổ chức, cá nhân có đất nhận chuyển giao tài sản có trách nhiệm hoàn trả cho Nhà nước giá trị còn lại. Trong trường hợp tổ chức, cá nhân có đất không có nhu cầu tiếp nhận lại tài sản thì được thanh lý tài sản theo hình thức phá dỡ, hủy bỏ và bàn giao lại mặt bằng cho tổ chức, cá nhân có đất.

Luật sư Trịnh Thị Hoà, Đoàn Luật sư Hà Nội. Ảnh: Huy Trần

Đánh giá về những nội dung đặc thù đang được xây dựng, dưới góc độ pháp lý, luật sư Trịnh Thị Hòa (Đoàn Luật sư Hà Nội) cho rằng đây là một bước chuyển mình mang tính quyết định.

Theo bà, điểm nghẽn lớn nhất khiến hàng vạn tài sản công dôi dư 'nằm im' suốt nhiều năm qua chính là thủ tục hành chính kéo dài và tâm lý e ngại sai phạm của đội ngũ cán bộ, công chức cơ sở. Việc dự thảo Nghị quyết cho phép bỏ qua các thủ tục sắp xếp lại phức tạp trước đây và đặc biệt là cơ chế 'bàn giao nguyên trạng' – bất chấp việc thiếu sót hồ sơ pháp lý – là một tư duy làm luật rất thực tiễn. 

“Cơ chế này không chỉ tháo gỡ điểm nghẽn về mặt quy trình mà còn tạo ra một hành lang pháp lý an toàn. Nó bảo vệ và khuyến khích chính quyền địa phương dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm trong việc tiếp nhận và định đoạt tài sản. Thêm vào đó, việc trao quyền quyết định phá dỡ công trình không còn phù hợp mà không cần chờ thanh lý cũng giúp tiết kiệm một khoảng thời gian khổng lồ", luật sư Hòa nhấn mạnh.

Việc khẩn trương ban hành Nghị quyết với các cơ chế, chính sách đặc thù rút gọn này được kỳ vọng sẽ là "chìa khóa" giải phóng hoàn toàn sự bế tắc của hơn 11.400 cơ sở nhà, đất dôi dư, biến những tài sản nằm im lìm thành nguồn lực to lớn phục vụ phát triển kinh tế, xã hội địa phương.