Luật Thanh tra (sửa đổi) đã lược bỏ 54 điều khoản so với Luật Thanh tra năm 2022, đồng thời tái cấu trúc hệ thống thanh tra theo hai cấp: Thanh tra Chính phủ và Thanh tra tỉnh.

Nhiều đại biểu Quốc hội trước đó đã đánh giá việc bỏ Thanh tra Bộ, Thanh tra sở và Thanh tra huyện không chỉ giảm thiểu chồng chéo, trùng lặp mà còn tập trung nguồn lực, nâng cao tính chuyên nghiệp trong hoạt động thanh tra. Đây là một bước đi cần thiết để phù hợp với mô hình chính quyền hai cấp.

Luật Thanh tra (sửa đổi) cũng mở rộng quyền hạn và bổ sung nhiệm vụ cho các cơ quan thanh tra. Thanh tra tỉnh có quyền thanh tra việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan chuyên môn, tổ chức hành chính khác và đơn vị sự nghiệp công lập thuộc UBND cấp tỉnh. Trong khi đó, Thanh tra Chính phủ được trao thêm thẩm quyền thanh tra các vụ việc phức tạp, liên ngành. Đặc biệt, nhiệm vụ “phòng, chống lãng phí” được bổ sung, thể hiện quyết tâm quản lý hiệu quả nguồn lực công trong bối cảnh cải cách mạnh mẽ.

Mô hình chính quyền hai cấp với việc loại bỏ cấp huyện và tinh gọn cấp xã, đòi hỏi một hệ thống thanh tra đủ mạnh để “phòng thủ” nghiêm ngặt và đảm bảo tính minh bạch trong quản lý. Luật Thanh tra (sửa đổi) đáp ứng yêu cầu này thông qua việc thống nhất khái niệm thanh tra, xóa bỏ ranh giới giữa thanh tra hành chính và chuyên ngành, từ đó giảm thiểu nguy cơ chồng chéo.

Theo Phó Tổng Thanh tra Chính phủ Lê Tiến Đạt, quy định này nhằm bảo đảm sự đồng bộ, thống nhất về tổ chức, hoạt động thanh tra, tính thống nhất của hệ thống pháp luật và phù hợp với thực tiễn.

Tại các địa phương như Thanh Hóa hay TPHCM, mô hình chính quyền hai cấp đã được thí điểm thực hiện, cộng thêm cơ sở hạ tầng hiện đại và đội ngũ nhân sự được đào tạo bài bản, Luật Thanh tra (sửa đổi) sẽ là công cụ quan trọng để đảm bảo hoạt động quản lý diễn ra thông suốt, không bị gián đoạn.

Theo TS.Nguyễn Thị Thu Nga, Trường Cán bộ Thanh tra, quá trình chuyển đổi sang mô hình chính quyền hai cấp đòi hỏi đội ngũ thanh tra viên phải được đào tạo chuyên sâu, đáp ứng khối lượng công việc gia tăng trong bối cảnh biên chế tinh gọn. Hơn nữa họ cần phải nắm chắc thực tiễn ở cấp cơ sở; có khả năng kiến nghị sửa đổi chính sách, pháp luật khi phát hiện bất cập từ thực tiễn - một vai trò ngày càng quan trọng trong hoạt động thanh tra.

TS.Nguyễn Thị Thu Nga cũng cho rằng, hoạt động của cơ quan thanh tra có nguy cơ chồng chéo với các cơ quan kiểm tra chuyên ngành trong nhiều lĩnh vực như bảo hiểm xã hội, y tế, giáo dục...  Dẫn ví dụ như: Thanh tra tỉnh và Bảo hiểm xã hội có thể cùng thanh tra, kiểm tra các doanh nghiệp trong việc thực hiện chính sách lao động, bao gồm đóng nộp bảo hiểm xã hội. Song các văn bản đã ban hành chưa có quy định chi tiết để phân định rõ ranh giới giữa hai hoạt động. Bà Nga nhấn mạnh: “Cần sớm ban hành văn bản hướng dẫn cụ thể. Đồng thời, xây dựng hệ thống thông tin tích hợp để theo dõi lịch sử thanh tra, kiểm tra và kết quả xử lý của từng cơ quan”.

Bên cạnh đó, để hiện thực hóa các quy định của Luật, Thanh tra Chính phủ cần nhanh chóng ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết, đồng thời đầu tư mạnh mẽ vào nguồn nhân lực và công nghệ.

Nhiều chuyên gia nhận định, với sự chuẩn bị đồng bộ và định hướng rõ ràng, Luật Thanh tra (sửa đổi) hứa hẹn sẽ là nền tảng vững chắc để hỗ trợ mô hình chính quyền hai cấp vận hành hiệu quả.