Đổi mới công tác thanh tra không chỉ là yêu cầu về phương pháp nghiệp vụ mà còn là một định hướng xuyên suốt trong Chương trình hành động của Ban Chấp hành Đảng bộ Thanh tra Chính phủ thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng.

Theo đó, hoạt động thanh tra được xác định chuyển mạnh từ “phát hiện - xử lý” sang “phòng ngừa - kiến tạo”, đồng thời tăng cường xử lý sau thanh tra, tháo gỡ khó khăn, vướng mắc để góp phần khơi thông nguồn lực, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Không chỉ xử lý “việc đã xảy ra”

Nhìn lại chặng đường phát triển của ngành Thanh tra, có thể thấy mỗi giai đoạn phát triển của đất nước đều đặt ra những yêu cầu mới đối với hoạt động thanh tra.

Khi nền kinh tế còn vận hành theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung, nhiệm vụ trọng tâm của thanh tra là bảo đảm kỷ luật hành chính, phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm trong quản lý, sử dụng tài sản công. Đến giai đoạn đổi mới, cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường và quá trình hội nhập quốc tế, phạm vi, tính chất các quan hệ kinh tế - xã hội ngày càng phức tạp, yêu cầu đối với hoạt động thanh tra cũng không ngừng mở rộng. Thanh tra không chỉ là “tai mắt” của cơ quan quản lý mà còn trở thành một thiết chế quan trọng trong phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, kiểm soát quyền lực và bảo đảm pháp chế.

Ảnh: Bảo Anh

Những kết quả đạt được trong nhiều năm qua là rất rõ nét. Điển hình, trong giai đoạn 2020 - 2025, ngành Thanh tra đã phát hiện sai phạm về kinh tế hơn 703 nghìn tỷ đồng, tăng 62,3%, hơn 19 nghìn ha đất; kiến nghị xem xét, xử lý trách nhiệm trên 16 nghìn tập thể và trên 34 nghìn cá nhân có vi phạm; chuyển cơ quan điều tra 1.762 vụ việc, tăng 258,8% số vụ việc, 1.266 đối tượng, tăng 80,6% so với nhiệm kỳ trước.

Riêng 6 tháng đầu năm 2026, toàn ngành đã triển khai 1.745 cuộc thanh tra, ban hành 1.122 kết luận thanh tra tại 3.469 đơn vị. Qua thanh tra đã chấn chỉnh công tác quản lý, hoàn thiện thể chế, chính sách pháp luật trên nhiều lĩnh vực; phát hiện vi phạm về kinh tế 44.623,3 tỷ đồng, tăng 233,4% so với cùng kỳ năm 2025 và 4.824,6 ha đất.

Những kết quả đó góp phần củng cố kỷ cương, tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước và nâng cao niềm tin của xã hội đối với công tác thanh tra.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng đặt ra câu hỏi: Liệu chỉ phát hiện và xử lý sai phạm đã đủ để ngăn chặn những sai phạm tương tự tái diễn?

Câu trả lời, trên thực tế, là chưa.

Nhiều sai phạm được phát hiện ở những địa phương khác nhau nhưng lại có nguyên nhân khá giống nhau. Có những bất cập kéo dài qua nhiều năm, lặp đi lặp lại ở nhiều lĩnh vực như đất đai, đầu tư, xây dựng hay quản lý tài sản công. Không ít vụ việc bắt nguồn từ sự thiếu đồng bộ của hệ thống pháp luật, sự chồng chéo giữa các quy định, những khoảng trống trong cơ chế phân cấp hoặc sự bất cập trong tổ chức thực hiện.

Nếu chỉ xử lý từng vụ việc cụ thể mà chưa giải quyết được nguyên nhân của những tồn tại đó thì sai phạm rất có thể sẽ tiếp tục phát sinh dưới một hình thức khác.

Ảnh: Bảo Anh

Từ “phát hiện - xử lý” sang “phòng ngừa - kiến tạo”

Hiệu quả của hoạt động thanh tra không thể chỉ đo bằng số vụ việc được phát hiện hay số tiền được kiến nghị thu hồi, mà còn phải đánh giá ở khả năng nhận diện những bất cập của cơ chế quản lý và góp phần phòng ngừa vi phạm từ gốc.

Chính từ yêu cầu thực tiễn đó, định hướng đổi mới hoạt động thanh tra đã được xác định rõ trong Chương trình hành động số 02-CTr/ĐU ngày 31/3/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ Thanh tra Chính phủ thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng với mục tiêu chuyển mạnh từ thanh tra “phát hiện - xử lý” sang thanh tra “phòng ngừa - kiến tạo”.

Sự chuyển đổi này không làm thay đổi chức năng vốn có của hoạt động thanh tra. Việc phát hiện, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm vẫn là yêu cầu xuyên suốt nhằm bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật. Song điểm mới chính là mỗi cuộc thanh tra cần tạo ra những giá trị lâu dài cho công tác quản lý thông qua việc nhận diện nguyên nhân, kiến nghị hoàn thiện cơ chế và phòng ngừa rủi ro từ sớm, từ xa.

Hơn nữa, quá trình hoàn thiện thể chế không chỉ dựa vào nghiên cứu lý luận hay tổng kết của các cơ quan xây dựng chính sách, mà còn cần những dữ liệu phản ánh thực tiễn quản lý. Đây chính là lợi thế của hoạt động thanh tra.

Qua mỗi cuộc thanh tra, những điểm nghẽn trong quản lý, những quy định không còn phù hợp, những khoảng trống pháp lý hay sự thiếu thống nhất trong tổ chức thực hiện đều được nhận diện bằng chứng cứ và số liệu cụ thể. Nếu được tổng hợp, phân tích và chuyển hóa thành kiến nghị chính sách, đó sẽ là nguồn thông tin thực tiễn rất có giá trị để hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước.

Khi đó, thanh tra không chỉ xử lý những sai phạm đã xảy ra mà còn trở thành một kênh phản biện chính sách từ thực tiễn, góp phần nâng cao chất lượng quản trị quốc gia. Đây chính là giá trị cốt lõi của tư duy thanh tra “phòng ngừa - kiến tạo”.

Ảnh: Bảo Anh

“Một kết luận thanh tra tốt không chỉ dừng ở việc xác định có hay không có sai phạm”

Nếu tư duy thanh tra thay đổi thì yêu cầu đối với kết luận thanh tra cũng phải thay đổi.

Thực tiễn cho thấy, nhiều vụ việc được phát hiện chỉ phản ánh phần “ngọn” của vấn đề. Đằng sau mỗi sai phạm thường là những bất cập về cơ chế quản lý, sự thiếu thống nhất của quy định hoặc khoảng trống trong tổ chức thực hiện. Vì vậy, nếu kết luận thanh tra chỉ dừng lại ở việc xác định sai phạm và kiến nghị xử lý thì những nguyên nhân cốt lõi vẫn có thể tồn tại, kéo theo nguy cơ tái diễn ở những lĩnh vực hoặc địa phương khác. Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với việc nâng cao chất lượng kết luận thanh tra.

Theo TS. Đinh Văn Minh, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Thanh tra Chính phủ: “Mỗi cuộc thanh tra, mỗi kết luận thanh tra không chỉ khép lại một vụ việc, mà phải mở ra một cơ hội để điều chỉnh, hoàn thiện hệ thống. Khi đó, thanh tra thực sự tham gia vào quá trình ‘tự sửa mình’ của bộ máy”.

TS. Đinh Văn Minh cho rằng, để làm được điều này, một yêu cầu then chốt được đặt ra là phải nâng cao chất lượng của các kết luận và kiến nghị thanh tra. Một kết luận thanh tra tốt không chỉ dừng ở việc xác định có hay không có sai phạm, mức độ thiệt hại bao nhiêu, mà phải đi xa hơn: chỉ ra được mối liên hệ giữa hành vi sai phạm với những bất cập của cơ chế; phân tích rõ nguyên nhân, điều kiện phát sinh sai phạm và đặc biệt là đề xuất được những giải pháp có tính khả thi để khắc phục tận gốc.

Ảnh: Bảo Anh

Đặc biệt, TS. Đinh Văn Minh cho rằng, cần chuyển từ tư duy “kết luận sai phạm” sang tư duy “giải quyết vấn đề”.

Muốn vậy, theo ông, đội ngũ làm công tác thanh tra không chỉ cần am hiểu pháp luật, mà còn phải có năng lực phân tích chính sách, hiểu biết về quản trị, kinh tế và thực tiễn vận hành của từng lĩnh vực.

“Chỉ khi hiểu được “cơ chế vận hành”, mới có thể chỉ ra đúng “điểm nghẽn” và đề xuất giải pháp phù hợp”, ông Minh nhấn mạnh.

Có thể thấy, đổi mới tư duy thanh tra không chỉ là đổi mới phương pháp nghiệp vụ hay cách thức tổ chức một cuộc thanh tra, mà là sự thay đổi trong nhận thức về vai trò của thanh tra đối với việc hoàn thiện thể chế, tháo gỡ khó khăn, vướng mắc và phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Khi mỗi cuộc thanh tra vừa làm rõ trách nhiệm, xử lý nghiêm sai phạm, vừa góp phần nhận diện những bất cập của cơ chế, kiến nghị hoàn thiện chính sách và phòng ngừa rủi ro từ sớm, hoạt động thanh tra sẽ thực sự chuyển từ vai trò kiểm soát sang kiến tạo, đồng hành cùng mục tiêu phát triển nhanh và bền vững của đất nước.

Bài 2: Kết luận thanh tra “mở đường” khơi thông nguồn lực phát triển