Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật Lê Minh Thông. Ảnh: Thảo Nguyên

+ Kiểm soát quyền lực là vấn đề mới đang khiến các cơ quan soạn thảo không khỏi lúng túng. Ông đánh giá gì về nội dung này trong Dự thảo Luật Tổ chức TAND (sửa đổi)?

- Theo quan điểm của tôi, dự luật này bước đầu đã đề cập đến cơ chế kiểm soát quyền lực Nhà nước trong quan hệ giữa TAND với các cơ quan khác, nhưng để cụ thể hóa, mạch lạc ra lại chưa đạt được. Chẳng hạn như vấn đề TAND chịu sự kiểm soát của Quốc hội được thể hiện khá rõ nhưng TAND chịu sự kiểm soát, giám sát của Chính phủ như thế nào thì chưa rõ. Nhất là, TAND theo dự thảo vẫn tổ chức theo hệ thống khép kín.

Lẽ ra trong hệ thống TAND chỉ tồn tại quan hệ tố tụng, chứ không thể tồn tại quan hệ cấp trên - cấp dưới như trong các cơ quan hành chính. Tất nhiên quan hệ hành chính trong TAND vẫn diễn ra song phải được thiết kế ở dạng khác để bảo đảm mối tương quan giữa quyền lực hành chính và quyền tố tụng.

+ Theo ông cần thiết kế lại như thế nào?

- Dự thảo Luật giao cho TAND Tối cao quản lý TAND địa phương về mọi mặt, đặc biệt là vấn đề tổ chức, vô hình trung tạo thành hệ thống biệt lập, thành các cấp tòa và đấy là quan hệ hành chính. 

Về mặt hành chính, TAND Tối cao là cơ quan cấp trên rồi cứ thế xuống đến TAND cấp huyện thì không đúng tinh thần của quyền tư pháp, không bảo đảm độc lập khi xét xử của các thẩm phán. Bởi thế, cần thiết kế lại quy định quản lý về mặt tổ chức đối với các tòa án cho thích hợp.

Trong quá trình thảo luận xây dựng Hiến pháp đã bàn đến Hội đồng Tư pháp quốc gia nhưng chưa được chấp thuận. Tôi cho rằng, trong dự luật này có thể làm sống lại ý tưởng về Hội đồng Tư pháp quốc gia và trao cho Hội đồng này quản lý TAND về phương diện hành chính để tách thành 2 tuyến quan hệ tố tụng và quan hệ hành chính khác nhau.

+ Trong điều kiện hiện nay của nước ta, đổi mới như vậy là phù hợp?

- Nếu không đổi mới bây giờ thì biết đến lúc nào mới là phù hợp. Có đổi mới TAND, đổi mới đội ngũ thẩm phán thì

“Tại sao ta không tính đến việc trao cho TAND quyền có thể tạm thời không áp dụng các quy định của pháp luật khi có đủ căn cứ cho rằng quy định đó không hợp lý, vi phạm quyền lợi ích hợp pháp của công dân. Đồng thời trao cho họ thẩm quyền kiến nghị với cơ quan ban hành để sửa đổi quy định và xét xử theo lương tâm, theo tinh thần pháp quyền của mình. Đây cũng chính là cơ sở để án lệ ra đời, phát triển”.
Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội Lê Minh Thông 

quyền tư pháp mới thực sự đóng vai trò quan trọng trong Nhà nước pháp quyền. Nói đến Nhà nước pháp quyền mà không tôn trọng, không đề cao quyền tư pháp thì là chưa đầy đủ.

+ Vậy quản điểm của ông về “quyền tư pháp” được quy định trong dự thảo Luật?

- Quyền tư pháp đóng vai trò rất quan trọng trong nhà nước pháp quyền. Cần phải hiểu quyền tư pháp không chỉ bó hẹp ở phiên tòa mà là toàn bộ hoạt động xét xử, kể cả tòa án có quyền từ chối trả hồ sơ ngay trước khi mở phiên tòa, thậm chí tòa án có thể yêu cầu điều tra bổ sung, có quyền tiến hành điều tra bổ sung… để xác lập sự thật của sự việc và đưa ra quyết định thấu tình đạt lý, đúng lôgic, lương tâm của mình.

Bảo vệ công lý rất quan trọng và đã được quy định trong Hiến pháp. Nhiệm vụ đầu tiên của tòa án là bảo vệ công lý và công lý đó không chỉ nằm trong luật hình sự hay trong luật dân sự mà còn là trong cuộc sống hàng ngày của con người. Đòi hỏi, thẩm phán phải gánh trách nhiệm. Không phải ngẫu nhiên người ta gọi thẩm phán là công dân danh dự - một danh hiệu rất cao cả. Vấn đề đặt ra là xây dựng đội ngũ thẩm phán đáp ứng được yêu cầu. Đối với thẩm phán không được đặt ra vấn đề áp lực vì nghề thẩm phán là phải áp lực.

+ Dự thảo đưa ra đề xuất bổ nhiệm không kỳ hạn đối với thẩm phán TAND Tối cao. Quan điểm của ông về vấn đề này?

- Riêng đề xuất này, tôi lại cho rằng chưa hợp lý vì thực chất mà nói chúng ta chưa có đội ngũ thẩm phán thực sự đáp ứng được yêu cầu, kể cả về phẩm chất, năng lực. Để tiến tới việc bổ nhiệm không kỳ hạn, sẽ phải trải qua một thời kỳ dài, phải rà soát, sàng lọc kỹ càng đội ngũ thẩm phán.

Nghĩa là chúng ta phải làm song song, một mặt tiếp tục đề cao, nâng cao trách nhiệm của thẩm phán, mặt khác là đòi hỏi cao ở thẩm phán. Với trọng trách như vậy thì phải chọn lọc chính xác, việc giám sát phải hết sức chặt chẽ và nhanh chóng loại bỏ những thẩm phán không đủ tư cách, cho nên bổ nhiệm có kỳ hạn vẫn quan trọng tại thời điểm này.

+ Xin cám ơn ông!

Thảo Nguyên (Ghi)