Giá vật liệu tăng cao và kéo dài còn làm đội tổng mức đầu tư, kéo theo nhu cầu bổ sung vốn và gia tăng áp lực lên ngân sách Nhà nước. Ảnh: Thanh Giang

Việc bảo đảm nguồn cung và bình ổn giá vật liệu xây dựng không chỉ là vấn đề của riêng ngành xây dựng, mà còn tác động trực tiếp đến hiệu quả đầu tư công, năng lực hấp thụ vốn của nền kinh tế và an sinh xã hội.

Áp lực “kép” từ giá và nguồn cung vật liệu

Cuối tháng 2/2026, biến động địa chính trị toàn cầu đã tác động mạnh đến thị trường năng lượng, nhanh chóng lan sang chuỗi cung ứng vật liệu xây dựng, tạo sức ép lớn lên chi phí đầu vào của các dự án hạ tầng giao thông.

Ghi nhận trong tháng 3/2026 cho thấy, giá vật liệu tăng bất thường so với mức công bố. Đơn cử, đá bê tông 1x2 chênh hơn 269.000 đồng/m³; giá thép tăng khoảng 350.000-600.000 đồng/tấn, dao động quanh 16,2 triệu đồng/tấn. Giá đá tăng 10-15%, ở mức 280.000-650.000 đồng/m³; giá cát cũng tăng mạnh do chi phí vận chuyển leo thang.

Không chỉ do yếu tố thị trường, theo phản ánh của doanh nghiệp, tại một số địa phương, đặc biệt khu vực phía Nam, xuất hiện tình trạng phân phối qua trung gian khiến giá bị đẩy lên bất thường. Nhiều mỏ không bán trực tiếp cho nhà thầu mà thông qua trung gian, khiến giá tăng 1,3-1,5 lần so với niêm yết.

Để “lách” quy định, chủ mỏ không trực tiếp bán vượt giá trần, trong khi đơn vị trung gian lại không bị ràng buộc bởi khung giá, làm méo mó thị trường. Đồng thời, giao dịch qua nhiều tầng với mức giá cao hơn nhiều so với giá khai báo tại mỏ khiến cơ sở tính thuế tài nguyên không còn phản ánh đúng giá trị thực, tiềm ẩn nguy cơ thất thu ngân sách.

Bên cạnh đó, việc chậm công bố chỉ số giá xây dựng tại nhiều địa phương đang trở thành “điểm nghẽn” lớn đối với nhà thầu.

Theo Tổng Công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC), đến cuối tháng 3, chỉ số giá xây dựng quý I/2026 của TP Hồ Chí Minh và Đồng Nai vẫn chưa được ban hành, ảnh hưởng trực tiếp đến thanh toán và điều chỉnh hợp đồng. Khi thiếu cơ sở pháp lý để cập nhật chi phí, nhà thầu buộc phải “gánh” phần chênh lệch, gia tăng áp lực tài chính.

Khoảng trống quản lý và cơ chế “xin - cho”

Không chỉ dừng ở áp lực chi phí trước mắt, giá vật liệu tăng cao và kéo dài còn làm đội tổng mức đầu tư, kéo theo nhu cầu bổ sung vốn và gia tăng áp lực lên ngân sách Nhà nước.

Trong khi đó, tài nguyên khoáng sản là tài sản công, thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện quản lý. Vì vậy, những biến động bất hợp lý về giá, nếu không được kiểm soát, cuối cùng người dân vẫn là bên phải gánh chịu thông qua thuế, phí và chi phí xã hội gia tăng.

Một bất cập đáng chú ý là cơ chế tiếp cận vật liệu còn mang tính “xin - cho”, khi nhiều chủ đầu tư, nhà thầu phải tìm đến địa phương để xin cấp mỏ hoặc phân bổ nguồn vật liệu. Điều này không chỉ làm gián đoạn tiến độ mà còn tạo ra sự thiếu minh bạch, thiếu bình đẳng trong tiếp cận tài nguyên.

Thực tế cho thấy, ngay cả với các dự án cấp bách như mở rộng cao tốc TP Hồ Chí Minh - Long Thành, việc tiếp cận nguồn vật liệu vẫn gặp khó khăn, kéo dài nhưng chưa được giải quyết dứt điểm.

Trong bối cảnh nguồn vật liệu tại chỗ không đáp ứng nhu cầu, Bộ Xây dựng và nhiều địa phương đã nhiều lần phải đề nghị các tỉnh, thành khác hỗ trợ nguồn cát, đá cho các công trình trọng điểm. Tuy nhiên, việc phụ thuộc vào cơ chế “đi xin” cho thấy sự bị động trong quy hoạch, phân bổ tài nguyên và bảo đảm nguồn cung.

Bên cạnh đó, tình trạng giá bán thực tế cao hơn giá công bố cũng đặt ra yêu cầu làm rõ trách nhiệm trong công tác kiểm tra, giám sát thị trường. Nếu thiếu cơ chế kiểm soát hiệu quả và chế tài đủ mạnh, các “khoảng trống” quản lý sẽ tiếp tục bị lợi dụng, tạo điều kiện cho hành vi đầu cơ, thao túng giá.

Siết quản lý giá, ngăn thao túng để bảo đảm nguồn cung

Trước tình hình trên, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Công điện số 25/CĐ-TTg, yêu cầu triển khai đồng bộ các giải pháp tháo gỡ khó khăn cho các dự án giao thông trọng điểm, đồng thời bình ổn thị trường vật liệu xây dựng.

Thủ tướng yêu cầu Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố coi việc tháo gỡ vướng mắc về vật liệu và giải phóng mặt bằng là nhiệm vụ trọng tâm. TP Hà Nội, TP Hồ Chí Minh và các địa phương Đồng bằng sông Cửu Long phải ưu tiên nguồn vật liệu cho các công trình trọng điểm.

Về giá vật liệu, Bộ Xây dựng được giao phối hợp với địa phương theo dõi sát diễn biến thị trường, rà soát, chấn chỉnh việc công bố giá và chỉ số giá xây dựng theo quy định.

Bộ Công an và Bộ Công Thương tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi thao túng thị trường, găm hàng, thổi giá, đầu cơ trục lợi. Bộ Tài chính kiểm soát các yếu tố đầu vào, đánh giá tác động của biến động giá đến tổng mức đầu tư.

Về nguồn cung, Bộ Nông nghiệp và Môi trường được giao tháo gỡ vướng mắc trong cấp phép khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng; đẩy nhanh điều chỉnh quy hoạch và nâng công suất mỏ theo cơ chế đặc thù. Bộ Xây dựng tiếp tục phối hợp các bên liên quan tháo gỡ khó khăn, bảo đảm nguồn cung, đẩy nhanh tiến độ các dự án trọng điểm.

Trong bối cảnh chi phí đầu vào còn biến động, nguồn cung chưa ổn định, thị trường vật liệu xây dựng rơi vào tình trạng giá tăng nhưng khó mua, buộc nhiều doanh nghiệp phải điều chỉnh kế hoạch, giãn tiến độ hoặc hoãn đầu tư. Khi đó, yêu cầu đặt ra là sự vào cuộc đồng bộ, quyết liệt của các bộ, ngành và địa phương nhằm giữ nhịp tiến độ các dự án hạ tầng, đồng thời bảo đảm sử dụng hiệu quả nguồn lực tài nguyên và ngân sách.