Nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan phát biểu tại hội thảo. Ảnh: Phú Đức.

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) sở hữu lợi thế lớn về nông nghiệp, thủy sản, trái cây nhưng những lợi thế truyền thống đó chưa đủ bảo đảm cho một giai đoạn tăng trưởng cao. Theo thông điệp tại hội thảo, muốn hướng tới tăng trưởng hai con số, vùng phải chuyển mạnh từ khai thác tài nguyên, gia tăng sản lượng sang tạo giá trị bằng khoa học, công nghệ, chế biến sâu, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Chuyển đổi số phải đi vào từng chuỗi giá trị

ĐBSCL hiện đóng góp hơn 50% sản lượng lúa, khoảng 65% sản lượng thủy sản nuôi trồng, trên 70% sản lượng trái cây và hơn 90% kim ngạch xuất khẩu gạo của cả nước; đồng thời là nơi sinh sống của 18% dân số cả nước.

Tuy nhiên, GRDP toàn vùng năm 2025 chỉ tăng khoảng 7,24%. Khoảng cách giữa tiềm năng rất lớn và tốc độ tăng trưởng thực tế cho thấy một vấn đề cần nhìn thẳng: lợi thế về sản lượng chưa được chuyển hóa tương xứng thành giá trị kinh tế.

Tại hội thảo, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan cho rằng ĐBSCL không thể tiếp tục bó mình trong tư duy chạy theo sản lượng thô và năng suất đất đai. Hướng đi cần thiết là chuyển từ “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp”, tổ chức lại chuỗi giá trị và đưa nông sản tiến sâu hơn vào các lĩnh vực thực phẩm, dược phẩm, mỹ phẩm với hàm lượng tri thức cao.

Đây cũng chính là điểm nghẽn cần tháo gỡ nếu vùng muốn tạo bước nhảy về tăng trưởng. Một tấn nông sản nếu chỉ bán dưới dạng nguyên liệu sẽ có giới hạn về giá trị; nhưng khi được chế biến sâu, ứng dụng công nghệ, truy xuất nguồn gốc và khai thác cả phụ phẩm, giá trị tạo ra có thể được mở rộng trên nhiều mắt xích.

GS.TS Nguyễn Thanh Phương, đại diện nhóm nghiên cứu Trường Đại học Cần Thơ, cho rằng cần tập trung công nghệ chế biến sâu để nâng giá trị nông, thủy sản; đồng thời tận dụng phụ phẩm nông nghiệp để tạo vật liệu mới. Đầu tư cho nghiên cứu phát triển (R&D) và tự động hóa vì vậy không thể đứng ngoài chiến lược tăng trưởng mới của vùng.

Từ thực tiễn địa phương, Phó Chủ tịch UBND TP Cần Thơ Nguyễn Văn Khởi cho biết tỷ lệ sản xuất nhỏ lẻ còn chiếm tới 68% số hộ sản xuất. Đây là lực cản đáng kể đối với khả năng ứng dụng công nghệ, tổ chức sản xuất quy mô lớn và hình thành chuỗi giá trị.

Theo ông Khởi, đẩy mạnh công nghệ sinh học và chuyển đổi số trong chuỗi giá trị là một trong những hướng quan trọng để ĐBSCL chuyển hóa những hạn chế hiện hữu thành dư địa phát triển mới.

Tăng trưởng hai con số đòi hỏi phá bỏ tư duy “mạnh ai nấy làm”

Công nghệ có thể tạo ra năng suất mới, nhưng sẽ khó phát huy hiệu quả nếu các địa phương trong vùng vẫn phát triển theo những không gian riêng biệt. Vì vậy, một vấn đề lớn được đặt lên bàn hội thảo là liên kết vùng.

Nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Huỳnh Thành Đạt cho rằng cách tiếp cận chính sách theo từng địa phương riêng lẻ không còn phù hợp. Đề án đặc thù phát triển ĐBSCL cần được đặt trong một không gian chung, gắn với tháo gỡ các rào cản về tài chính, chia sẻ dữ liệu và hạ tầng liên tỉnh.

Điều này đặc biệt quan trọng bởi chuyển đổi số hay đổi mới sáng tạo sẽ khó tạo sức bật nếu dữ liệu bị chia cắt, hạ tầng thiếu kết nối và nguồn lực khoa học, công nghệ tiếp tục phân tán.

Toàn cảnh hội thảo sáng 25/9 tại TP Cần Thơ. Ảnh: Phú Đức.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Trần Trung Tính nhấn mạnh yêu cầu chuyển nhanh từ nghiên cứu chủ trương sang hành động. Theo nội dung hội thảo, Đề án đặc thù phải được hoàn thiện để phê duyệt chậm nhất ngày 15/11, với sự tham gia của 12 đơn vị trực thuộc Bộ cùng các địa phương.

Như vậy, mục tiêu tăng trưởng hai con số đặt ĐBSCL trước yêu cầu lớn hơn một chỉ tiêu về tốc độ GRDP. Đó là sức ép phải thay đổi chất lượng tăng trưởng: nông sản phải tạo thêm giá trị thay vì chỉ tăng sản lượng; khoa học, công nghệ phải đi vào sản xuất thay vì dừng ở nghiên cứu; dữ liệu phải được kết nối thay vì phân mảnh và liên kết vùng phải trở thành hành động thực chất.

ĐBSCL đã có lợi thế về tài nguyên. Chặng đường tiếp theo phụ thuộc vào khả năng biến những lợi thế ấy thành giá trị bằng tri thức, công nghệ và một không gian phát triển không còn bị chia cắt.