Bánh trôi, bánh chay được chuẩn bị công phu, hài hòa giữa hình thức và hương vị, trở thành điểm nhấn quen thuộc trong mâm cúng của nhiều gia đình Việt. Ảnh: Lan Anh

Biểu tượng văn hóa trong mâm cúng Việt

Không ồn ào, không cầu kỳ, chính những điều bình dị ấy lại trở thành sợi dây gắn kết các thế hệ, nuôi dưỡng ký ức văn hóa trong từng nếp sinh hoạt hàng ngày.

Theo PGS.TS Bùi Xuân Đính, nhà dân tộc học, Tết mồng 3 tháng Ba của người Việt thường được tổ chức trong một ngày, chủ yếu vào ngày mồng 3 tháng Ba âm lịch, một số địa phương có thể tổ chức vào các ngày mồng 6, mồng 8, mồng 10 hoặc ngày 12 cùng tháng.

Một điểm đáng chú ý là trong ngày này, các món ăn, cả chay lẫn mặn, đều được chế biến trong buổi sáng, thể hiện sự tươm tất, chu đáo trong việc chuẩn bị lễ cúng gia tiên.

Bánh trôi, bánh chay trắng truyền thống được bày trong khay tre mộc mạc, gợi không gian ấm cúng và nếp sinh hoạt giản dị của gia đình Việt trong ngày mồng 3 tháng Ba. Ảnh: Lan Anh

Bánh trôi của người Việt thường gồm các viên nhỏ, làm từ bột nếp, đựng trong đĩa, có thể có nhân đường mật hoặc không, khi ăn rưới thêm nước mật.

Theo PGS Đính, vùng Sơn Tây cũ, Phú Thọ, loại bánh này còn được gọi là “bánh tù tỳ”, gắn với những câu đồng dao dân gian quen thuộc:

Tù tỳ trôi nước tháng Ba

Ông chánh, ông phó chạy ra đâm diều

Có đâm thì đâm tay chiêu

Đừng đâm tay phải mà diều đứt dây.

Trong ngày mồng 3 tháng Ba, bánh trôi thường giữ vai trò chủ đạo, bánh chay đi kèm, tạo nên nét quen thuộc trong mâm cúng của nhiều gia đình hiện nay. Bên cạnh đó, người Việt sửa lễ để cúng gia tiên và thành hoàng làng. Đây là một trong những điểm cốt lõi, thể hiện ý nghĩa tưởng nhớ cội nguồn của ngày lễ này.

PGS.TS Bùi Xuân Đính, nhà dân tộc học. Ảnh: Lan Anh

Nhiều tư liệu cho rằng, bánh trôi của người Việt có từ thời các Vua Hùng và tục làm bánh gắn với sự tích “bọc trăm trứng” của Âu Cơ. Trăm viên bánh nhỏ tượng trưng cho trăm quả trứng, gợi nhắc về nguồn gốc dân tộc.

Phong tục này cũng liên quan đến sự tích Hai Bà Trưng. Tại các làng như Hát Môn (Phúc Thọ), Mê Linh (Hà Nội), trước khi ra trận, Hai Bà đã ghé vào một quán nước và ăn bánh trôi. Vì vậy, từ đầu tháng Ba, trên ban thờ Hai Bà Trưng ở các làng này đều phải có đĩa bánh trôi. Trước ngày lễ chính (mồng 6 hoặc mồng 10 tháng Ba, tùy nơi), không gia đình nào làm và ăn bánh trôi; nếu được mời ăn cũng từ chối.

Ở một số làng, tục ăn bánh trôi không chỉ diễn ra vào ngày mồng 3 tháng Ba mà còn xuất hiện trong nhiều dịp khác.

Chẳng hạn, tại làng Yên Lộ (Hà Đông cũ), trong các kỳ tế Tứ trọng vào ngày 16 các tháng Hai, Năm, Bảy, Chạp, người dân đều làm món “bánh thủy” để thờ thần. Bánh có hình thức giống bánh trôi nhưng to hơn, không có nhân, khi ăn rưới mật. Đặc biệt, việc làm bánh do các trai tân đảm nhiệm, phụ nữ không tham gia bất kỳ công đoạn nào.

Điều này cho thấy, bánh trôi không chỉ là món ăn, mà còn gắn với các nghi lễ tín ngưỡng và đời sống cộng đồng, mang ý nghĩa cầu bình an, mùa màng thuận lợi.

Các thư tịch cổ cũng ghi nhận rõ nét về phong tục này, cho thấy Tết mồng 3 tháng Ba từ lâu đã là dịp thờ cúng tổ tiên, gắn với đời sống văn hóa truyền thống của người Việt.

Mâm bánh trôi, bánh chay được bày trang trọng trên bàn thờ gia tiên, thể hiện nét đẹp tín ngưỡng và sự gìn giữ nếp nhà trong ngày Tết mồng 3 tháng Ba. Ảnh: Lan Anh

Tết Bánh trôi trong không gian văn hóa nông nghiệp

Cũng theo PGS.TS Bùi Xuân Đính, thời điểm diễn ra Tết mồng 3 tháng Ba thường rơi vào giai đoạn chuyển mùa, khi thiên nhiên bắt đầu có những cơn mưa đầu hạ.

Đối với người Việt, những trận mưa rào đầu mùa, kèm theo sấm chớp, được coi là “mưa vàng”. Mưa không chỉ cung cấp lượng đạm tự nhiên giúp lúa trổ đòng, mà còn làm mềm đất để chuẩn bị cho vụ mùa mới.

Mâm bánh trôi, bánh chay nhiều màu sắc được trình bày hài hòa, bắt mắt, thể hiện sự sáng tạo trong cách gìn giữ và làm mới nét ẩm thực truyền thống của người Việt. Ảnh: Lan Anh

Dân gian có câu: “Một gàu nước tát không bằng một bát nước mưa” hay “Lúa chiêm lấp ló đầu bờ, hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên”. Chính vì vậy, Tết mồng 3 tháng Ba còn mang ý nghĩa cầu mưa, cầu mùa, phản ánh sâu sắc nền văn hóa nông nghiệp lúa nước của người Việt.

Từ những phong tục giản dị trong mỗi gia đình, Tết Bánh trôi, bánh chay không chỉ là một ngày lễ truyền thống, mà còn là không gian lưu giữ ký ức văn hóa, nuôi dưỡng sự gắn kết và khẳng định bản sắc riêng của dân tộc Việt Nam.