Các đại biểu tham dự hội thảo.

Sáng 13/9, VEPR phối hợp với JICA Việt Nam tổ chức Hội thảo “Tiền lương và năng suất lao động ở Việt Nam”.

Thay lao động bằng máy móc

Báo cáo nghiên cứu của VEPR thông tin, những năm qua, Việt Nam chứng kiến mức tăng lương tối thiểu tương đối nhanh. Giai đoạn 2007-2015, lương tối thiểu tăng ở mức trung bình hàng năm đạt 2 con số, vượt xa tốc độ tăng trưởng GDP bình quân đầu người và chỉ số giá tiêu dùng.

Đáng nói, tốc độ tăng lương tối thiểu cao hơn tốc độ tăng năng suất lao động. TS Nguyễn Đức Thành, Viện trưởng VEPR cho biết, xu hướng này không giống như các quốc gia khác.

“Như Trung Quốc, tốc độ tăng năng suất lao động 9,1%, tăng lương 8,8% hay In-đô-nê-xi-a tăng năng suất lao động 3,6%, tăng trương 2,6%... Còn Việt Nam, tăng năng suất lao động 4,4%, tăng lương đến 5,8%”, ông Thành dẫn chiếu.

VEPR nhận định, nếu lương tối thiểu tiếp tục tăng nhanh hơn năng suất lao động có khả năng gây ra những ảnh hưởng tiêu cực đến việc làm, và quan trọng hơn, làm suy giảm khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam.

Tuy nhiên, có sự khác biệt đáng kể về tác động của tăng lương tối thiểu đối với các thành phần kinh tế, phản ánh sự khác nhau về quy mô của thị trường lao động, năng lực công nghệ và năng lực tài chính của các khối doanh nghiệp nhằm đối phó với sự gia tăng các chi phí lao động.

Như về lợi nhuận, khu vực tư nhân chịu những tác động tiêu cực đáng kể từ tăng lương tối thiểu. Khi lương tối thiểu tăng 100%, tỷ lệ lợi nhuận có khả năng giảm 3,25 điểm phần trăm.

“Điều này cho thấy, chính sách điều chỉnh tiền lương tối thiểu nhanh và liên tục có thể làm giảm tốc độ tích lũy tư bản của khu vực doanh nghiệp tư nhân, khiến khu vực này tăng trưởng chậm lại”.

Phân tích ở mức độ doanh nghiệp với trọng tâm là các doanh nghiệp tư nhân và FDI trong các ngành chế biến chế tạo đã chỉ ra rằng, tăng lương tối thiểu làm giảm việc làm trong tất cả các ngành công nghiệp.

Doanh nghiệp có quy mô lớn hơn (thể hiện qua số lượng lao động nhiều hơn) thì cắt giảm việc làm nhiều hơn. Các ngành công nghiệp thâm dụng lao động như dệt may, sản phẩm gỗ, nội thất có xu hướng thay thế lao động bằng máy móc…

Không bảo đảm phân phối công bằng

VEPR đưa ra khuyến nghị, điều chỉnh mức lương tối thiểu phải phù hợp với tăng trưởng năng suất lao động. Hơn nữa, nếu coi tăng lương tối thiểu như một chính sách bảo trợ sẽ không phát huy được hiệu quả.

“Hiện 50% lao động Việt Nam không được ký kết hợp đồng, số lao động này chủ yếu làm việc tại các hộ kinh doanh gia đình, lao động tự do, lao động làm việc tại các khu vực kinh tế nhỏ và vừa. Việc điều chỉnh tiền lương tối thiểu hiện nay không đảm bảo phân phối công bằng vì số lao động không có hợp đồng không được áp dụng mức lương tối thiểu", TS Nguyễn Tiến Dũng, Viện VEPR cho biết.

Theo VEPR, mức lương tối thiểu nên dần chuyển sang hệ thống tính theo giờ thay vì tính theo tháng như hiện nay. Điều này bảo đảm rằng những người làm việc theo giờ hoặc theo ngày công có thể hưởng đầy đủ các quyền lợi của họ, đồng thời cho phép các nhà tuyển dụng linh hoạt hơn trong việc sử dụng lao động.

“Lương tối thiểu là một công cụ để hỗ trợ người lao động, nhưng bản chất vấn đề nằm ở năng suất lao động. Nếu không có sự cải thiện vững chắc của năng suất, nỗ lực tăng lương tối thiểu sẽ dần thủ tiêu sức cạnh tranh của nền kinh tế, dẫn tới thất nghiệp nhiều hơn”, VEPR kết luận.

Theo chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, VEPR cần đưa ra bức tranh năng suất lao động tại Việt Nam. Bởi năng suất lao động chịu tác động bởi nhiều yếu tố, tiền lương chỉ là một phần.

PGS.TS Hồ Đình Bảo, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân bình luận, báo cáo nghiên cứu của VEPR mới tiếp cận từ góc nhìn của doanh nghiệp mà chưa “soi” từ góc độ của người lao động và cơ quan hoạch định chính sách.

“Nếu có cách nhìn từ nhiều phía thì thông điệp đưa ra thuyết phục hơn”, ông Bảo nói và lưu ý, báo cáo kết luận “lương tối thiểu không phát huy vai trò hiệu quả nếu được xây dựng như một chính sách bảo trợ xã hội” nên thận trọng. Vì tiền lương tối thiểu tăng, không chỉ làm tăng tiền lương khu vưc chính thức, mà còn làm tăng tiền lương khu vực phi chính thức.

Lương tăng, đa số người lao động vẫn sống tằn tiện, cực khổ

Cùng quan điểm, ông Mai Đức Chính, Phó Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam đặt vấn đề, xuống khu công nghiệp mới thấy lương của người lao động thấp, thậm chí không đủ sống với mức chi như hiện nay.

Toàn cảnh hội thảo

“Hai vợ chồng lương 10 triệu đồng/tháng mà phải chi tiền thuê nhà, tiền điện, tiền nước… Qua khảo sát chỉ 16% người lao động có tích lũy, mà cũng chỉ được 1 triệu hoặc hơn 1 triệu đồng/tháng, còn đa số là sống tằn tiện và cực khổ, thậm chí 2% công nhân lương không đủ sống”, ông Chính chia sẻ.

Ông Chính thông tin, hiện các doanh nghiệp đang lợi dụng tiền lương tối thiểu để làm cơ sở đóng bảo hiểm xã hội (BHXH), làm cho tiền lương tối thiểu méo mó. Đến 1/1/2018, Luật BHXH quy định đóng BHXH trên lương thực tế thì lương tối thiểu chỉ là mức sàn để người lao động được hưởng.

Quan trọng, “lương tối thiểu hiện chưa đủ sống”, ông Chính nói, Điều 91, Bộ luật Lao động quy định lương tối thiểu phải đảm bảo nhu cầu mức sống tối thiểu nhưng khảo sát của Hội đồng tiền lương, Tổng Liên đoàn, Tổng cục Thống kê cho thấy đúng ra Điều 91 phải thực hiện từ năm 2013, nhưng lùi từ năm 2015 đến nay vẫn chưa đảm bảo được lương tối thiểu đảm bảo mức sống tối thiểu.

“Nếu lương tối thiểu đã đủ sống thì hàng năm chỉ điều chỉnh theo GDP…, lúc đó có thể chỉ tăng 3-4% chứ không phải tăng 7-8% như hiện nay”, ông Chính nhấn mạnh và lưu ý thêm, tỷ lệ 4,4% là năng suất lao động xã hội. Báo cáo lấy lương tối thiểu trong khu vực công nghiệp để so với năng suất lao động xã hội là chưa phù hợp.

Nhiều đại biểu tham dự hội thảo cũng cho rằng, đây là lĩnh vực nhạy cảm, báo cáo nghiên cứu nên có những đánh giá thận trọng.

Theo đại biểu đến từ Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, vai trò lương tối thiểu không lớn đến mức như chúng ta tưởng. Công ước ILO và hầu hết các nước hiện nay, nhất là các nước tham gia Công ước Quốc tế, đều quy định lương tối thiểu là để bảo vệ người lao động yếu thế trong nền kinh tế thị trường.

Thảo Nguyên