(Thanh tra) - Các chuyên gia cho rằng, sắp xếp, đổi mới các nông, lâm trường chủ yếu mới dừng ở… tên gọi, chưa có sự thay đổi căn bản về cơ chế quản lý. Nhiều tồn tại về quản lý, sử dụng đất chậm được khắc phục, có nơi còn nghiêm trọng hơn. Cho nên, để từng bước tháo gỡ những bất cập này cần có một cuộc “đại phẫu” với mục tiêu bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các bên.
>> Kỳ III: “Xẻ thịt” đất nông, lâm trường để bán và cho thuê
>> Kỳ II: Sau sắp xếp, lâm trường “ôm” nợ tiền tỷ
>> Kỳ I: Mâu thuẫn, tranh chấp đất rừng… “nóng”
Đánh giá lại toàn diện
Theo các chuyên gia, phần lớn đất và rừng ở hầu hết các nông, lâm trường quốc doanh chưa được rà soát, đo đạc trên thực địa, chưa lập bản đồ địa chính và quy hoạch sử dụng đất. Nhiều công ty nông, lâm nghiệp giao khoán đất cho người lao động nhưng buông lỏng, không quản lý được. Thậm chí, một số nơi có tình trạng khoán trắng, người nhận khoán tự chuyển nhượng hợp đồng khoán, xây dựng nhà ở trên đất giao khoán nhưng chậm được xử lý.
Hơn nữa, nhiều công ty nông, lâm trường quốc doanh được giao quản lý diện tích đất lớn nhưng không có vốn đầu tư, năng lực tổ chức sản xuất yếu kém, nên chưa phát huy được hiệu quả sử dụng đất; chưa thực hiện được vai trò của doanh nghiệp nhà nước đối với nông dân trên địa bàn.
Ông Phạm Quang Tú - Phó Viện trưởng Viện Tư vấn phát triển (CODE) cho biết, hiện nay các nông, lâm trường đang được giao nguồn lực đất đai quá lớn. Tính trung bình, mỗi cán bộ nông, lâm trường quốc doanh quản lý, tổ chức, sử dụng từ 300 - 500ha rừng và đất rừng.
“Với diện tích lớn ấy, làm sao họ có thể sử dụng hiệu quả được. Còn người dân ở tại các vùng có nông, lâm trường quốc doanh lại rất thiếu đất sản xuất. Một bên có quá nhiều đất nhưng quản lý, sử dụng không hiệu quả, một bên có nhu cầu sử dụng đất để sản xuất, ổn định cuộc sống nhưng không được giao đất, điều này đã dẫn đến phát sinh nhiều tranh chấp, lấn chiếm và xung đột. Trên thực tế thì nguy cơ tranh chấp giữa người dân và nông, lâm trường ngày càng diễn ra phổ biến và có xu hướng xấu đi”, ông Tú nhận định.
Để giải bài toán khó trên, Phó Viện trưởng Viện Tư vấn phát triển cho rằng, việc cần triển khai các nghiên cứu, đánh giá lại năng lực, hiện trạng quản lý, sử dụng đất của nông, lâm trường quốc doanh và nhu cầu sử dụng đất của người dân, chính quyền địa phương. “Kết quả của các nghiên cứu, đánh giá này sẽ là cơ sở, nền tảng cho việc đề xuất các định hướng và giải pháp sắp xếp, đổi mới nông, lâm trường quốc doanh, cũng như việc bố trí đất cho người dân địa phương trong thời gian tới”.
Xây dựng mô hình liên kết “4 nhà”
Kết quả tham vấn cộng đồng của Oxfam và Viện Nghiên cứu Lập pháp của Ủy ban Thương vụ Quốc hội mới đây cũng cho thấy, cuộc sống của cộng đồng các dân tộc thiểu số luôn gắn với rừng. Trước đây, họ được khai thác và bảo vệ đất và rừng, nhưng giờ thiếu cả đất ở lẫn đất sản xuất, dẫn đến thiếu đói thường xuyên.
Ông Tô Xuân Phúc -Trưởng Đại diện Tổ chức Forest Trends tại Việt Nam cho rằng, nên bóc tách các phần diện tích đất tranh chấp, lấn chiếm trả lại cho chính quyền địa phương làm cơ sở giao cho các hộ dân, bảo đảm đủ diện tích đất canh tác. Khuyến khích cộng đồng phát triển cơ chế nhằm hạn chế những giao dịch về đất đai dẫn đến người dân bị mất đất và tạo quỹ đất dự phòng cần thiết cho cộng đồng.
Theo ông Phúc, sau khi đã thực hiện các bước trên, đối với phần quỹ đất còn lại của lâm trường, tổ chức tiến hành cho thuê đất trên cơ sở cạnh tranh bình đẳng, nhằm phát triển và nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh rừng. Bên cạnh đó, các thông tin có liên quan đến thay đổi sử dụng đất và tài nguyên rừng (như khoán, bảo vệ rừng...) cần được công khai, minh bạch. Đặc biệt, người dân tại chỗ cần ưu tiên trước khi thực hiện việc giao, khoán cho các đối tượng bên ngoài cộng đồng.
Giáo sư Đặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường khẳng định, vấn đề đổi mới nông, lâm trường đã nhiều lần được các cơ quan đặt lên bàn “mổ xẻ”, nhưng kết quả chưa được gì đáng kể. Sau 10 năm thực hiện Nghị quyết 28, dù mục tiêu đề ra có mặt đạt được, nhưng rõ ràng hiệu quả hoạt động của nông, lâm trường ai cũng thấy kém hiệu quả.
Theo giáo sư Võ, trong bối cảnh hiện nay, khi nhu cầu đất đai sản xuất canh tác ngày càng gia tăng dưới sức ép của gia tăng dân số, việc khoanh rừng, cấm rừng bị xem như là việc làm “cắt cần câu cơm”, kế sinh nhai chính của cộng đồng dân cư khu vực rừng. Do đó, tình trạng lấn chiếm, tranh chấp giữa người dân và nông, lâm trường là quy luật tất yếu bởi họ không còn không gian kiếm sống. Mặt khác, cơ chế khoán đang bị làm sai lệch và chỉ được “tô vẽ” vì thực tế cơ chế này không bảo đảm “khoán hai chiều”, nghĩa là dân bỏ công, bỏ sức, nông, lâm trường phải bảo đảm quy trình sản xuất hiện đại, giống, phân bón… đáp ứng yêu cầu thực sự tương hỗ, bình đẳng trong giao khoán.
Giáo sư Đặng Hùng Võ cho rằng, một trong những giải pháp ưu tiên để góp phần quản lý bền vững tài nguyên rừng chính là thu hồi một phần diện tích đất rừng từ lâm trường để giao lại cho cộng đồng quản lý trong từng trường hợp cụ thể, với những quy định chặt chẽ để tránh tính trạng tự tiện chuyển nhượng.
"Tôi nghĩ, cần áp dụng mô hình liên kết “4 nhà” (quản lý, khoa học, doanh nghiệp và nông dân) đối với đất rừng sản xuất thì sẽ hiệu quả. Ở đây, sẽ tập trung tính bài toán các bên cùng có lợi (người dân có đất, canh tác sản xuất; công ty lâm nghiệp hướng dẫn quy trình, cung cấp cây giống, thuốc bảo vệ, phân bón và nhận nông sản đóng gói, dán thương hiệu chở thẳng đến siêu thị, lấy tiền trả lại cho bà con nông dân; nhà khoa học chủ yếu liên quan tới các tiến bộ kỹ thuật; còn nhà nước tập trung cho quản lý và điều chỉnh chính sách). Đây là một kinh nghiệm hay đã được minh chứng thực tế trong sản xuất nông nghiệp”, giáo sư Đặng Hùng Võ nói.
Thảo Nguyên
