Ông Mùi Hồng Phanh và một số người dân bản Sao Tua trao đổi với PV. Ảnh: Hồng Bài

Một thời nghèo, khổ

Bản Sao Tua, xã Tân Hợp (Mộc Châu, Sơn La) có 174 nóc nhà, hơn 780 khẩu là người dân tộc Mường. Bản nằm lọt thỏm trong thung lũng, xung quanh là núi. Núi cao chọc trời, dựng đứng. Từ bản Sao Tua ra Quốc lộ 43 khoảng 7 cây số, vào UBND xã hơn 12 cây số đường núi. 

Ông Mùi Hồng Phanh, Bí thư Chi bộ, cựu Trưởng bản Sao Tua nói: Cái “cây số” là người bản mình "đo" bằng bước chân, còn “cây số” đo bằng mét thì nhiều hơn. Từ nhà ra đến đường ô tô (Quốc lộ 43) đi gần hết nửa buổi, đi vào UBND xã mất trọn buổi sáng. 

Ông Phanh kể: Mấy năm trước, bản Sao Tua chưa có đường ô tô. Khổ nhất là trong bản có người ốm đau phải đưa đi bệnh viện. Một người ốm, phải huy động tới hai chục người khỏe đưa đi. Người khênh cáng, người đi sau đỡ lưng, đẩy ngược dốc. Người đi trước buộc dây thừng vào lưng cho người kéo lên. Ra đến đường to mới gọi điện cho xe ô tô vào đón. Có trường hợp ốm nặng quá, phải bó tay để ở nhà. Xót xa lắm.   

Cũng vì không có đường nên con cái trong bản ít đứa học “lên cao”. Đứa nào chăm, nhà có điều kiện thì cho học hết trường xã (trung học cơ sở), nếu không thì học xong trường bản (tiểu học) là nghỉ. Bản còn đói cơm, nghèo tiền nên cũng nghèo con chữ.  

Bản Sao Tua trước đây nghèo thật. 174 hộ, gần 800 miệng ăn mà không có nổi 1ha ruộng cấy lúa. Nguồn thu chính của đồng bào là ngô, sắn, nhưng sắn ngô làm ra không tiêu thụ được. Họa hoằn mới có vài lái buôn đánh tàu, thuyền vào mua. Người mua như xin, người bán như cho. Giá một cân ngô, sắn bán tại bản Sao Tua không bằng 1/3 giá bán ngoài Quốc lộ 43. 

Trước Tết năm Ất Dậu 2005, ông Phanh tổ chức họp bàn với trưởng bản và các già bản, huy động dân bản mở đường ra Quốc lộ 43. Được mọi người đồng tình. Tết năm đấy, ăn chưa hết nồi bánh chưng, ông Phanh nổi trống, động bản, người cuốc, xẻng, người xà beng, dao, rừu ra quân lên núi Bó Nhò, mở đường. Mười ngày ra quân, cả bản làm được gần 1km, mặt đường chỉ rộng gần 1m. Cứ thế, mỗi năm Tao Sua lại mở thêm được một đoạn đường.   

Giọng ông Bí thư Chi bộ chậm rãi: Mỗi lần ra đường lên thị trấn Mộc Châu, nhìn thấy phố sá rộng thênh thang, nhà cao cửa rộng, tiện nghi sinh hoạt không thiếu thứ gì. Đêm về, điện sáng như ban ngày, nhìn thấy cả cái kim rơi trên đường. Tủi quá. Về nhà, ngồi nhìn con đường như con rắn vắt mình trên núi Bó Nhò, nhìn ánh đèn kỳ leo lét giữa nhà, lũ trẻ cúi gập mắt sát bàn đọc chữ, người cứ bần thần, ao ước, tự hỏi, bao giờ bản Sao Tua mới được như Chiềng Hắc, Chiềng Khừa, Đông Sang... 
                          
Sao Tua thay "áo" mới 

Ông Mùi Hồng Phanh, cho biết: Năm nào trong bản cũng có hộ làm nhà mới. Năm 2012 có 18 hộ, năm 2013 có 20 hộ, năm 2014 có 16 hộ. Năm 2010 trở về trước, trong bản bói không ra một cái nhà xây mái ngói, một cái xe máy. Nay, 85% hộ đã có nhà xây kiên cố, nhà sàn hai tầng, mái lợp tôn xanh, tôn đỏ, vững chắc, khang trang. Nhà nào cũng có xe máy, 4 hộ mua được xe ô tô, 3 hộ mua thuyền vận tải cỡ lớn. 

Đêm về, đứng trên núi Bó Nhò nhìn xuống, bản Sao Tua rực sáng ánh điện, không khác gì một thị trấn nhỏ. Chỉ trong thời gian 5 năm, bản Tao Sua đã rũ bỏ được "tấm áo rách" của con nhà nghèo, để mặc lên mình "tấm áo" mới bền, đẹp đến ngỡ ngàng. 

Nắm chặt tay anh Mai Trí Tuệ, Giám đốc Nhà máy CBKLM Sơn La, Ông Mùi Văn Pớt, người có uy tín nhất bản Tao Sua nói với tôi: Cái nhà máy nó đem ấm no về cho người bản  Sao Tua mình đấy. Bây giờ "nó" là một nóc nhà của bản mình rồi. 

Ông Pớt kể: Đầu năm 2009, Nhà máy về nhận đất dưới chân núi Bó Nhò để xây nhà máy. Cán bộ, công nhân nhà máy phải cõng đồ đạc vượt mấy quả núi mới đến bản, ông vận động bà con nhường nhà cho người nhà máy ở. Hiến đất nương cho nhà máy mở đường ô tô. Mấy tháng liền, ngày, đêm, thung lũng Sao Tua ầm vang tiếng máy. 

Giáp Tết, con đường rộng 5m, rải cấp phối, dài hơn 6km từ Quốc lộ 43 vào bản Sao Tua hoàn thành. Người dân Sao Tua mở hội đón cái xe ô tô đầu tiên lăn bánh vào bản. Vụ ngô, sắn năm đấy giá tăng gấp mấy lần năm trước. Lái buôn đường thủy tranh mua ngô sắn với lái buôn đường bộ. 

Năm sau, người Tao Sua đua nhau mở đất trồng ngô, trồng sắn. Năm 2014, toàn bản đã có trên 100ha sắn, hơn 400ha ngô. Sản lượng ngô bình quân đạt trên 3.000 tấn/năm. Nhiều hộ thu 10 - 20 tấn ngô hạt/vụ, như hộ ông Mùi Văn Lai, Mùi Văn Nghiệp, Mùi Văn Khoa. Nhà xây 2 tầng, nhà mái bằng "mọc" lên, xe máy rầm rập về bản đều từ bắp ngô, củ sắn mà có. 

Nói về ánh sáng điện lưới quốc gia, ông Mùi Hồng Phanh vui hẳn lên. Ông cho biết: Cuối năm Canh Dần – 2010, nhờ có Nhà máy mà đã có điện về bản. Đúng 7 giờ tối 28 Tết năm Tân Mão - 2011, cả bản tập trung tại nhà Bí thư Chi bộ và nhà Trưởng bản, già, trẻ, gái, trai, nổi trống, nổi cồng, nắm tay nhau múa hát vang trời đón ánh sáng điện về bản. Khi cái ti vi nhà ông Phanh, ông Thứng bật lên, tiếng vỗ tay, reo hò, vang lên đầy ắp bản: "Mình nhìn thấy Hà Nội rồi", "Mình thấy nhà máy thủy điện Sơn La rồi"... mọi người nâng bát rượu uống với từng cán bộ, công nhân nhà máy, thay lời cảm ơn. Con đường, ánh sáng điện, điều mà người bản Sao Tua bấy lâu ao ước, mong đợi nay đã thành hiện thực.

Trưởng bản Mùi Văn Thứng, Bí thư Chi bộ Mùi Hồng Phanh đưa tôi đi thăm Nhà văn hóa và lớp học Mầm non. Hai công trình trên xây dựng cùng một khu với Chi trường Tiểu học. 

Ông Phanh cho biết: Nhà văn hóa là do Nhà máy xây tặng bản năm 2012, với đầy đủ tiện nghi (bàn ghế, ti vi…), tổng trị giá gần 400 triệu đồng. Đây đã trở thành nơi vui chơi thể thao, văn hoá văn nghệ, hội họp của bản Sao Tua. Kế đến là lớp học Mầm non. Nhà nước cho tiền xây nhà nhưng dân bản phải tự làm mặt bằng. Thế là bó tay, chịu. Với cái cuốc, cái xẻng, cái sọt thì đào bao giờ cho được cái nền nhà. Thời gian rất gấp, nếu không sẽ bị cắt vốn. Đúng lúc đó, Nhà máy đã đưa máy xúc, máy ủi cỡ lớn cùng ô tô  ra ủng hộ bản san nền. Tròn 9 ngày, mặt bằng rộng gần 1.800m được làm xong bàn giao cho chủ đầu tư. 

Vậy là, cơ sở hạ tầng (điện, đường, trường, nhà văn hóa) ở bản Sao Tua được khang trang như ngày hôm nay, đều có công đóng góp rất lớn của Nhà máy CBKLM Sơn La. 

Dư luận phản ánh không đúng

Khi hỏi về việc có hay không nhà máy gây ô nhiễm môi trường làm cho người bản Sao Tua bức xúc như dư luận phản ánh? Ông Phanh lắc đầu, tỏ thái độ bất bình, nói: Không bao giờ có chuyện đó. Trong các buổi tiếp xúc cử tri của HĐND huyện Mộc Châu, HĐND xã Tân Hợp với cư tri bản Sao Tua, không có ý kiến nào phản ánh Nhà máy gây ô nhiễm môi trường. Năm nào cũng vậy, các đoàn kiểm tra, thanh tra các cấp về Nhà máy cũng có mặt cán bộ bản, thậm chí cả người dân cũng được tham gia, chứng kiến. Dư luận phản ánh như thế là không đúng sự thật. 

Trao đổi với chúng tôi, ông Mai Trí Tuệ - GĐ Nhà máy CBKLM Sơn La cho biết: Mới đây, ngày 23/12/2014, Đoàn kiểm tra liên ngành gồm Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Công thương, Sở Thông tin - Truyền thông, do ông Nguyễn Quang Thiên, Chi cục trưởng Chi cục Bảo vệ môi trường - Sở Tài nguyên & Môi trường tỉnh làm Trưởng đoàn đã về Nhà máy kiểm tra làm rõ thông tin một số báo phản ánh: "Dân tố hồ chứa nước thải ở mỏ đồng Tân Hợp gây ô nhiễm", cán bộ bản, một số người dân trong bản được mời tham gia, chứng kiến tại hiện trường, nơi đoàn kiểm tra.

Kết thúc, Đoàn kiểm tra đã Kết luận: Đập chứa nước thải số 3 không xả thẳng nước ra sông Đà; không có dấu hiệu rò rỉ nước ra sông Đà; Không khí, nước không có mùi hôi thối nồng nặc. Và, người dân không tố Nhà máy, không bức xúc. Đây là Đoàn kiểm tra thứ 15 trong năm 2014 về kiểm tra việc chấp hành công tác bảo vệ môi trường tại Nhà máy. Các đoàn đều có chung ý kiến kết luận như trên. 

Ông Mùi Hồng Phanh cho biết: Chính quyền, nhân dân bản Sao Tua rất bất bình với nội dung phản ánh không đúng, không trung thực về môi trường khu dân cư gần Nhà máy. Tuy nhiên, điều đó cũng không làm mất đi tình cảm tốt đẹp giữa Nhà máy với nhân dân bản Sao Tua. Và không thể phủ nhận được sự nỗ lực trong công tác bảo vệ môi trường trong quá trình sản xuất của Nhà máy CBKLM Sơn La.                                                                                  

Hồng Bài