(Thanh tra) - Trong bối cảnh nguồn lực quốc gia còn nhiều hạn chế, mỗi đồng vốn đầu tư công không chỉ là con số trong dự toán ngân sách mà còn là kỳ vọng của người dân về những con đường thông suốt, những bệnh viện đủ giường, những ngôi trường vững chãi... Thế nhưng, thực tế cho thấy, lãng phí trong đầu tư công vẫn đang âm thầm tồn tại, tuy không “ồn ào” như tham nhũng nhưng lại dai dẳng và để lại những hệ lụy lâu dài.
Trong hành trình nhận diện và ngăn chặn nguy cơ này, hoạt động thanh tra đang nổi lên như một “lá chắn” quan trọng với vai trò vừa phát hiện, vừa cảnh báo sớm những dấu hiệu lãng phí từ trong "trứng nước".
Từ góc độ lý luận, lãng phí trong đầu tư công không phải là hiện tượng ngẫu nhiên mà thường nảy sinh từ ba “điểm nghẽn” cốt lõi: Thể chế chưa hoàn thiện, năng lực quản lý còn hạn chế và mức độ minh bạch trong tổ chức thực hiện chưa đáp ứng yêu cầu. Khi các quy trình từ lập, thẩm định đến phê duyệt dự án thiếu chặt chẽ, bị “nới lỏng” ở những khâu then chốt thì nguy cơ hình thành các dự án chưa thật sự cần thiết hoặc chưa đủ điều kiện triển khai là điều khó tránh khỏi.
Thực tiễn thanh tra, kiểm toán nhiều năm qua đã liên tục gióng lên hồi chuông cảnh báo. Không ít dự án được phê duyệt trong khi nguồn vốn chưa được cân đối đầy đủ, dẫn tới tình trạng “đầu voi đuôi chuột”: Khởi công rầm rộ nhưng thi công cầm chừng, kéo dài qua nhiều năm. Báo cáo của Kiểm toán Nhà nước từng chỉ ra hàng loạt dự án phải điều chỉnh tổng mức đầu tư, chậm tiến độ, làm gia tăng chi phí và bào mòn nguồn lực xã hội.
Đáng lo ngại hơn, có những công trình được đầu tư hàng trăm, thậm chí hàng nghìn tỷ đồng nhưng sau khi hoàn thành lại hoạt động kém hiệu quả, thậm chí rơi vào tình trạng “đắp chiếu”. Những dự án như vậy không chỉ là sự lãng phí về tài chính mà còn phản ánh sự lệch pha giữa quy hoạch và nhu cầu thực tiễn, giữa mục tiêu phát triển và hiệu quả sử dụng. Ẩn sau đó là dấu ấn của tư duy nhiệm kỳ, là tâm lý “có dự án là có thành tích”, thay vì đặt hiệu quả dài hạn và lợi ích cộng đồng làm trung tâm.
Trong dòng chảy của đầu tư công, nếu ví ngân sách là “mạch máu” của nền kinh tế thì thanh tra, kiểm toán chính là “hệ thần kinh” giúp phát hiện sớm những “điểm nghẽn” trước khi chúng trở thành “căn bệnh mãn tính”. Vai trò ấy không còn dừng ở “hậu kiểm” mà ngày càng dịch chuyển về phía giám sát từ sớm, từ xa - nơi những rủi ro vừa manh nha hình thành.
Theo số liệu từ Thanh tra Chính phủ, trong năm 2024, toàn ngành đã triển khai 6.673 cuộc thanh tra hành chính và 118.983 cuộc thanh tra, kiểm tra chuyên ngành. Qua đó, phát hiện vi phạm về kinh tế hơn 157 nghìn tỷ đồng; kiến nghị thu hồi trên 85 nghìn tỷ đồng. Năm 2025, toàn ngành Thanh tra đã triển khai 66.032 cuộc thanh tra, kiểm tra tại 79.894 đơn vị. Qua thanh tra, kiểm tra chấn chỉnh quản lý, hoàn thiện cơ chế, chính sách pháp luật trên nhiều lĩnh vực và phát hiện 256.341 tỷ đồng vi phạm về kinh tế, 1.414 ha đất.
Đây là những con số cho thấy hiệu quả rõ rệt và thực chất của hoạt động thanh tra. Còn theo số liệu của Kiểm toán Nhà nước, tính đến cuối tháng 11/2025, cơ quan này đã triển khai 165 đoàn kiểm toán, phát hành 180 báo cáo kiểm toán và kiến nghị xử lý tài chính lên tới hơn 37.345 tỷ đồng cùng trên 125 triệu USD. Đây không chỉ là những con số thu hồi hay cắt giảm chi mà còn là những “vết cắt” trực diện vào các điểm bất cập trong quản lý đầu tư công.
Đi sâu vào các phát hiện, một loạt nguy cơ lãng phí đã được chỉ ra ngay từ khâu chuẩn bị và triển khai dự án. Có dự án điều chỉnh tổng mức đầu tư nhiều lần nhưng thiếu căn cứ rõ ràng; có gói thầu lựa chọn nhà thầu chưa đủ năng lực, dẫn đến chậm tiến độ, phải gia hạn hợp đồng, phát sinh chi phí. Thực tế cho thấy, không ít dự án kéo dài nhiều năm, làm đội vốn hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ đồng - một dạng “lãng phí âm thầm” nhưng rất khó khắc phục.
Một “điểm mù” khác tiếp tục bị gọi tên là tình trạng chia nhỏ dự án để chỉ định thầu. Khi một dự án bị “xé vụn” thành nhiều gói nhỏ, cơ chế đấu thầu cạnh tranh bị vô hiệu hóa, giá thành không còn được tối ưu theo thị trường. Đây không chỉ là vi phạm quy định mà còn là mảnh đất màu mỡ cho thất thoát, lãng phí nảy sinh.
Ở cấp địa phương, bức tranh cũng không kém phần đáng lo. Nhiều cuộc thanh tra, kiểm toán phát hiện tình trạng bố trí vốn dàn trải: Cùng lúc triển khai nhiều dự án nhưng mỗi dự án chỉ được phân bổ một phần vốn nhỏ, dẫn đến thi công kéo dài, hiệu quả đầu tư thấp. Ngay trong năm 2025, một số đơn vị kiểm toán khu vực cũng ghi nhận hàng loạt dự án có dấu hiệu lãng phí và phải kiến nghị thanh tra bổ sung để làm rõ.
Điều đáng suy ngẫm không chỉ nằm ở quy mô con số mà ở tính chất lặp lại của sai phạm. Theo nhiều kết luận của Thanh tra Chính phủ, không ít lỗi vi phạm xuất hiện qua nhiều năm với “kịch bản” gần như không đổi: Dự toán thiếu chính xác, nghiệm thu khống khối lượng, thanh toán vượt giá trị thực tế… Điều đó cho thấy việc khắc phục còn mang tính hình thức, trong khi cơ chế răn đe chưa đủ sức ngăn chặn tái diễn. Vì vậy, mỗi con số được nêu ra không chỉ là “kết quả kiểm tra” mà còn là một lời cảnh báo rõ ràng về những “lỗ hổng” trong quản lý. Và hơn hết, nó đặt ra yêu cầu cấp thiết: Hoạt động thanh tra phải được nâng lên một bước, không chỉ dừng ở phát hiện sai phạm mà còn phải theo dõi đến cùng việc thực hiện kết luận, siết chặt kỷ luật, kỷ cương, để những con số ấy không còn lặp lại qua từng năm.
Một chuyển động đáng chú ý trong thời gian gần đây là sự thay đổi vai trò của hoạt động thanh tra: Từ chỗ chủ yếu “đi tìm và xử lý sai phạm” đang dần tiến tới một cấp độ cao hơn - phòng ngừa và cảnh báo sớm. Thanh tra không còn chỉ là “người dọn dẹp hậu quả” mà đang trở thành “người gác cửa” ngay từ đầu, giúp nhận diện rủi ro trước khi thiệt hại xảy ra.
Thực tiễn cho thấy, thông qua việc phân tích các sai phạm điển hình, hệ thống thanh tra không chỉ dừng ở việc xác định trách nhiệm mà còn chủ động đưa ra các khuyến nghị chính sách. Nhiều kiến nghị của Thanh tra Chính phủ và Kiểm toán Nhà nước đã góp phần hoàn thiện quy định pháp luật, siết chặt kỷ luật đầu tư công, từng bước “bịt” lại những khe hở trong quản lý.
Từ đó, hàng loạt giải pháp mang tính hệ thống đã được đề xuất: Nâng cao chất lượng lập và thẩm định dự án; kiểm soát chặt việc điều chỉnh tổng mức đầu tư; tăng cường minh bạch trong đấu thầu; làm rõ trách nhiệm của từng chủ thể tham gia. Đây là những thay đổi đi vào “gốc rễ”, thay vì chỉ xử lý phần “ngọn”.
Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ thông tin đang mở ra một phương thức giám sát mới. Khi dữ liệu đầu tư công được số hóa, liên thông và cập nhật theo thời gian thực, mọi biến động về tiến độ, chi phí hay điều chỉnh dự án đều có thể được theo dõi, cảnh báo sớm. Nhờ đó, thanh tra dần chuyển từ bị động sang chủ động, từ “phát hiện” sang “ngăn ngừa” một cách thực chất hơn.
Lãng phí trong đầu tư công không phải là câu chuyện mới. Nhưng điều đáng lo ngại là, nếu vẫn tiếp cận theo lối cũ - phát hiện sau, xử lý muộn - thì câu chuyện ấy sẽ còn kéo dài. Muốn chấm dứt, không còn cách nào khác là phải thay đổi tư duy: Từ bị động xử lý hậu quả sang chủ động kiểm soát rủi ro ngay từ điểm khởi đầu. Trong cách tiếp cận đó, thanh tra cần được đặt lại đúng vị trí. Không chỉ là “cơ quan đi kiểm tra”, thanh tra phải trở thành một thiết chế tham gia vào quá trình hoạch định, góp phần sàng lọc, định hình những quyết định đầu tư ngay từ đầu. Khi Thanh tra Chính phủ và Kiểm toán Nhà nước vào cuộc sớm, nhiều rủi ro đã được nhận diện từ khi còn manh nha, giúp hạn chế thất thoát và nâng cao chất lượng quản trị công.
Nhưng giá trị của thanh tra không chỉ nằm ở việc phát hiện mà còn ở khả năng “để lại dấu vết” cho hệ thống. Mỗi kết luận thanh tra, nếu được nhìn nhận đúng, phải trở thành một bài học chung - được phân tích, rút kinh nghiệm và chuyển hóa thành cơ chế ràng buộc cụ thể. Bởi nếu sai phạm vẫn lặp lại theo “kịch bản cũ” thì mọi cảnh báo cũng sẽ dần mất đi ý nghĩa.
Ở tầm nhìn rộng hơn, vai trò ấy đã được định vị rất rõ. Phát biểu tại Lễ kỷ niệm 80 năm ngành Thanh tra, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh: “Thanh tra ngày nay không chỉ là công cụ phát hiện sai phạm mà còn là thiết chế kiến tạo sự minh bạch, thúc đẩy đổi mới, bảo vệ sự ổn định và niềm tin xã hội. Một nền quản trị tốt phải có cơ chế giám sát mạnh; và ngành Thanh tra chính là trụ cột trong cơ chế này”. Đó không chỉ là một đánh giá mà là yêu cầu đặt ra cho cả hệ thống trong giai đoạn phát triển mới.
Khi đất nước đang bước vào giai đoạn đẩy mạnh đầu tư hạ tầng với quy mô ngày càng lớn, áp lực sử dụng hiệu quả từng đồng vốn ngân sách càng trở nên cấp thiết. Trong bối cảnh ấy, thanh tra, với vai trò phát hiện, cảnh báo và kiến tạo không chỉ là “lá chắn” ngăn lãng phí mà còn là “chìa khóa” mở ra một nền quản trị công khai, minh bạch và bền vững. Bởi suy cho cùng, nếu mỗi đồng vốn đầu tư công là một phần niềm tin của người dân thì mỗi kết luận thanh tra phải là một lời cam kết: Niềm tin ấy được bảo vệ đến cùng, không bị hao hụt, không bị đánh đổi.
