Giám đốc Trung tâm Công tác xã hội Hải Hà (khoanh đỏ) cùng 9 bị can khác bị Công an tỉnh Quảng Ninh khởi tố về hành vi cố ý gây thương tích. Ảnh: Quốc Nam - Hoàng Dương

Đây không chỉ là một vụ việc đơn lẻ liên quan đến trách nhiệm của cá nhân hay một cơ sở cụ thể, mà còn đặt ra vấn đề rộng hơn về ranh giới pháp lý trong hoạt động giáo dục kỹ năng sống, công tác quản lý, chăm sóc và bảo vệ người chưa thành niên tại các cơ sở công tác xã hội. Pháp luật cho phép giáo dục, quản lý bằng các biện pháp phù hợp, nhưng tuyệt đối không cho phép sử dụng bạo lực dưới bất kỳ hình thức nào.

Không có ngoại lệ cho hành vi xâm hại thân thể, sức khỏe con người

Hiến pháp và hệ thống pháp luật Việt Nam khẳng định rõ quyền bất khả xâm phạm về thân thể, sức khỏe, tính mạng, danh dự và nhân phẩm của con người. Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) cụ thể hóa nguyên tắc này bằng việc quy định rõ các tội danh và chế tài xử lý đối với hành vi xâm hại quyền con người, không phụ thuộc vào môi trường, hoàn cảnh hay danh nghĩa mà hành vi đó được thực hiện.

Trong lĩnh vực giáo dục kỹ năng sống, công tác xã hội hoặc quản lý học viên nội trú, việc đặt ra kỷ luật, nội quy là cần thiết. Tuy nhiên, mọi biện pháp quản lý đều phải tuân thủ pháp luật, bảo đảm tôn trọng nhân phẩm, sức khỏe và sự an toàn của người được quản lý. Pháp luật Việt Nam không thừa nhận bất kỳ hình thức “giáo dục”, “rèn luyện”, “uốn nắn hành vi” nào bằng bạo lực. Dù dưới danh nghĩa dạy kỹ năng sống, giáo dục kỷ luật hay quản lý học viên nội trú, việc sử dụng vũ lực, nhục hình hoặc các biện pháp gây đau đớn về thể chất, tổn hại về tinh thần đều vượt ra ngoài giới hạn pháp luật cho phép.

Trao đổi dưới góc độ pháp lý, Luật sư Trịnh Hữu Đức, Đoàn Luật sư TP Hà Nội cho rằng, Bộ luật Hình sự hiện hành đã thiết lập một hệ thống quy định tương đối đầy đủ để xử lý các hành vi dùng vũ lực, đối xử tàn ác đối với người được giao quản lý, tùy thuộc vào tính chất, mức độ hành vi và hậu quả xảy ra.

Theo luật sư Trịnh Hữu Đức, trong trường hợp có hành vi cố ý xâm hại đến sức khỏe của người khác, gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe được xác định theo tỷ lệ hoặc hậu quả thực tế, cơ quan tiến hành tố tụng có căn cứ để xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 134 Bộ luật Hình sự về tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác. Đây là tội danh phổ biến trong các vụ việc liên quan đến hành vi bạo lực, với các khung hình phạt được thiết kế tương ứng với mức độ nguy hiểm của hành vi và hậu quả gây ra. Trường hợp hành vi dẫn đến hậu quả làm chết người, pháp luật quy định việc áp dụng khung hình phạt nghiêm khắc hơn, thể hiện chính sách hình sự bảo vệ ở mức cao nhất quyền về tính mạng con người.

Bên cạnh đó, luật sư Trịnh Hữu Đức phân tích, đối với các hành vi mang tính chất đối xử tàn ác, làm nhục, gây đau đớn kéo dài về thể xác hoặc tinh thần đối với người lệ thuộc mình hoặc người do mình quản lý, pháp luật hình sự có quy định cụ thể tại Điều 140 Bộ luật Hình sự về tội hành hạ người khác. Đặc biệt, khi nạn nhân là người chưa thành niên, người không có khả năng tự vệ hoặc người lệ thuộc về mặt quản lý, đây là những tình tiết định khung tăng nặng, thể hiện sự bảo vệ đặc biệt của Nhà nước đối với các nhóm yếu thế trong xã hội.

Luật sư cũng cho biết, trong những trường hợp hậu quả nghiêm trọng xảy ra nhưng hành vi không được xác định là nhằm mục đích trực tiếp gây thương tích, cơ quan tiến hành tố tụng có thể xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 128 Bộ luật Hình sự về tội vô ý làm chết người hoặc Điều 129 Bộ luật Hình sự về tội vô ý làm chết người do vi phạm quy tắc nghề nghiệp hoặc quy tắc hành chính, nếu có căn cứ cho thấy người thực hiện đã vi phạm nghĩa vụ quản lý, chăm sóc, bảo đảm an toàn đối với người được giao quản lý.

Ngoài các tội danh nêu trên, Bộ luật Hình sự còn quy định trách nhiệm hình sự đối với hành vi không cứu giúp người đang ở trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, cũng như các hành vi che giấu tội phạm hoặc không tố giác tội phạm, trong trường hợp đủ yếu tố cấu thành theo quy định. Đây là những quy định nhằm bảo đảm mọi cá nhân đều phải có trách nhiệm trước pháp luật khi biết hoặc chứng kiến hành vi nguy hiểm đến tính mạng, sức khỏe của người khác.

Cổng trung tâm được bịt kín từ bên trong, tấm biển bị hạ xuống. Ảnh: Phạm Công

Trách nhiệm pháp lý không chỉ thuộc về người trực tiếp thực hiện hành vi

Trao đổi thêm về nguyên tắc xử lý, luật sư Trịnh Hữu Đức nhấn mạnh, pháp luật hình sự không thừa nhận bất kỳ hình thức “rèn kỷ luật” nào bằng bạo lực. Việc gắn hành vi dùng vũ lực với danh nghĩa “dạy kỹ năng sống” hay “giáo dục hành vi” không phải là căn cứ để loại trừ trách nhiệm pháp lý khi hành vi đó xâm hại đến sức khỏe, thân thể, danh dự, nhân phẩm của người khác và thỏa mãn các dấu hiệu cấu thành tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Theo luật sư, trong quá trình giải quyết các vụ việc tương tự, cơ quan tiến hành tố tụng thường tập trung làm rõ 3 nội dung trọng tâm: Thứ nhất, có hay không hành vi dùng vũ lực hoặc thủ đoạn khác xâm hại đến sức khỏe, thân thể người được quản lý; thứ hai, hậu quả xảy ra ở mức độ nào (thương tích, tổn hại sức khỏe, tử vong); thứ ba, xác định rõ vai trò, trách nhiệm của từng cá nhân liên quan, bao gồm người trực tiếp thực hiện hành vi và những người có dấu hiệu đồng phạm như chỉ đạo, dung túng hoặc tiếp tay.

Luật sư Trịnh Hữu Đức cũng lưu ý, đối với các cơ sở tiếp nhận, quản lý người chưa thành niên, yếu tố “người được giao trách nhiệm quản lý, giáo dục” là tình tiết có ý nghĩa pháp lý quan trọng. Khi hành vi bạo lực xảy ra trong mối quan hệ quản lý - giáo dục, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi được đánh giá cao hơn, bởi người bị xâm hại là đối tượng yếu thế, phụ thuộc và cần được bảo vệ đặc biệt. Trường hợp có dấu hiệu bạo hành mang tính lặp lại, kéo dài hoặc có tổ chức, việc xử lý nghiêm minh không chỉ nhằm bảo đảm công lý, mà còn góp phần chấn chỉnh nhận thức xã hội, loại bỏ quan niệm lệch chuẩn coi bạo lực là công cụ giáo dục.

Từ vụ việc tại Trung tâm Công tác xã hội Hải Hà, một yêu cầu đặt ra là cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện cơ chế quản lý Nhà nước đối với các cơ sở giáo dục kỹ năng sống, cơ sở bảo trợ xã hội và các mô hình quản lý người chưa thành niên. Bên cạnh việc xử lý nghiêm các hành vi vi phạm đã được phát hiện, công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát cần được tăng cường, bảo đảm các cơ sở này hoạt động đúng chức năng, đúng quy định pháp luật, có cơ chế tiếp nhận và xử lý kịp thời phản ánh, kiến nghị từ người học và gia đình.

Như vậy, nhìn từ góc độ pháp luật hình sự, vụ việc xảy ra tại Trung tâm Công tác xã hội Hải Hà cho thấy ranh giới pháp lý trong hoạt động giáo dục, quản lý học viên là hết sức rõ ràng, pháp luật không cho phép bất kỳ hành vi bạo lực nào, dù được thực hiện dưới danh nghĩa giáo dục hay rèn luyện. Việc cơ quan tiến hành tố tụng vào cuộc làm rõ trách nhiệm hình sự là sự thể hiện nguyên tắc thượng tôn pháp luật, đồng thời là lời cảnh báo đối với các cơ sở hoạt động trong lĩnh vực giáo dục kỹ năng sống và công tác xã hội phải tuyệt đối tuân thủ pháp luật, bảo đảm an toàn và tôn trọng quyền con người, nhất là đối với người chưa thành niên.