(Thanh tra) - Trong bối cảnh lừa đảo công nghệ cao gia tăng, bài toán an ninh mạng cá nhân không còn dừng ở cảnh báo người dùng. Khi điện thoại có thể bị chiếm quyền, tài khoản bị thao túng chỉ trong vài phút, câu hỏi đặt ra là: hệ thống nào đang thực sự giữ vai trò “lá chắn an ninh mạng” để bảo vệ người dùng?
Hai kỳ trước cho thấy một thực tế đáng lo ngại: chỉ một cú bấm link, một thao tác cài đặt, người dùng có thể mất quyền kiểm soát điện thoại và tài khoản ngân hàng.
Nhưng phía sau những cú bấm tưởng như cá nhân ấy là vấn đề lớn hơn. Khi cuộc tấn công xảy ra, người dùng không đứng một mình. Sau mỗi giao dịch, thiết bị, tài khoản là nhiều lớp bảo vệ: ngân hàng, nhà mạng, nền tảng số và hệ thống an ninh mạng quốc gia.
Vấn đề là các lớp “giữ cửa” này đã vận hành đủ nhanh, đủ chặt và đủ liên thông hay chưa.
Ở tầng gần nhất là hệ thống ngân hàng, nơi trực tiếp bảo vệ dòng tiền. Ngày 09/01/2026, Ngân hàng Nhà nước ban hành Chỉ thị số 02/CT-NHNN, yêu cầu toàn ngành đẩy mạnh chuyển đổi số gắn với bảo đảm an ninh, an toàn thông tin. Điểm đáng chú ý là yêu cầu chuyển từ phòng vệ thụ động sang chủ động phòng ngừa, phát hiện và xử lý sớm rủi ro.
Chỉ thị nhấn mạnh việc nâng cao năng lực bảo vệ hệ thống thanh toán, ngân hàng lõi; tích hợp tiêu chuẩn an ninh ngay từ khâu thiết kế; bố trí tối thiểu 15% ngân sách công nghệ cho an ninh mạng; đồng thời tăng cường mạng lưới ứng cứu sự cố toàn ngành.
Điều đó cho thấy, ngân hàng không chỉ là nơi cung cấp dịch vụ tài chính, mà đã trở thành tuyến phòng thủ trực tiếp khi tài khoản khách hàng bị tấn công.
Ở tầng rộng hơn là hạ tầng viễn thông và nền tảng số. Chỉ thị số 57-CT/TW ngày 31/12/2025 của Ban Bí thư xác định doanh nghiệp viễn thông, Internet là “tuyến đầu” trong bảo vệ an ninh mạng.
Trách nhiệm này không dừng ở cung cấp dịch vụ, mà còn bao gồm kiểm soát SIM “rác”, tài khoản “ảo”; xác thực danh tính người dùng; phối hợp cung cấp dữ liệu, chứng cứ điện tử; phát hiện và cảnh báo sớm hành vi bất thường.
Khi số điện thoại trở thành “chìa khóa” của nhiều dịch vụ số, nhà mạng không còn là hạ tầng trung gian, mà là một điểm kiểm soát an ninh quan trọng.
Ở tầng cao nhất là hệ thống an ninh mạng quốc gia. Theo định hướng tại Chỉ thị 57, Việt Nam đang xây dựng kiến trúc bảo vệ an ninh mạng đa lớp, gồm Hệ thống phòng vệ mạng quốc gia, Nền tảng điều hành an ninh mạng và Trung tâm an ninh mạng các cấp. Các hệ thống này có nhiệm vụ giám sát, phát hiện tấn công diện rộng, bảo vệ dữ liệu và hạ tầng số quốc gia.
Nói cách khác, phía sau người dùng là một “hệ sinh thái giữ cửa” nhiều tầng, từ ngân hàng, viễn thông đến cấp quốc gia.
Thực tế các vụ việc thời gian qua cho thấy, tội phạm không nhất thiết phải phá vỡ từng lớp bảo vệ. Chúng chỉ cần đi qua những điểm chưa kết nối.
Một giao dịch bất thường có thể chưa bị chặn kịp thời ở ngân hàng. Một thuê bao bị chiếm quyền có thể chưa được nhà mạng cảnh báo đủ sớm. Một thiết bị bị điều khiển từ xa có thể không được phát hiện ở cấp hệ thống.
Mỗi lớp bảo vệ đều tồn tại, nhưng không phải lúc nào cũng liên thông.
Chỉ thị 57-CT/TW đã đặt ra yêu cầu xây dựng cơ chế chia sẻ dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống”; thiết lập quy trình phối hợp ứng cứu sự cố; thống nhất đầu mối quản lý an ninh mạng; chuyển từ “quản lý kỹ thuật” sang “quản trị rủi ro toàn diện”.
Đây là bước chuyển quan trọng: từ bảo vệ từng phần sang bảo vệ theo hệ thống.
Điểm mới đáng chú ý trong các quy định gần đây là trách nhiệm được đặt rõ hơn cho từng chủ thể. Người đứng đầu cơ quan, tổ chức phải chịu trách nhiệm trực tiếp về an ninh mạng. Doanh nghiệp công nghệ, viễn thông phải xác định vai trò tuyến đầu. Ngân hàng phải bảo vệ quyền lợi khách hàng như một nhiệm vụ cốt lõi.
Như vậy, an ninh mạng không còn là câu chuyện thuần túy kỹ thuật, mà đã trở thành vấn đề quản trị, phối hợp và trách nhiệm hệ thống.
Ở góc độ người dùng, họ vẫn là mắt xích dễ bị tổn thương nhất. Nhưng nếu chỉ dừng ở yêu cầu “hãy cẩn thận hơn”, thì đó mới chỉ là tuyến phòng thủ cuối cùng.
Một hệ thống bảo mật chỉ thực sự hiệu quả khi phát hiện sớm rủi ro, cảnh báo kịp thời và phản ứng đủ nhanh để ngăn thiệt hại. Điều này đòi hỏi các lớp “giữ cửa” phải vận hành đồng bộ.
Ngân hàng cần nhận diện hành vi bất thường, không chỉ xác thực giao dịch. Nhà mạng phải phát hiện dấu hiệu chiếm quyền thuê bao, không chỉ quản lý thuê bao trên hồ sơ. Hệ thống quốc gia cần cảnh báo sớm, điều phối ứng cứu và chia sẻ dữ liệu kịp thời.
Khi các lớp này hoạt động rời rạc, người dùng vẫn là người chịu rủi ro. Khi chúng kết nối thành một hệ thống thống nhất, đó mới là lá chắn thực sự.
Không gian mạng đang trở thành môi trường sống thứ hai của mỗi người. Điện thoại không chỉ là thiết bị liên lạc, mà còn là ví tiền, giấy tờ, danh tính và dữ liệu cá nhân.
Vì vậy, câu hỏi “ai giữ cửa” không còn mang tính kỹ thuật đơn thuần. Đó là câu hỏi về trách nhiệm, năng lực quản trị và tốc độ phản ứng của cả hệ thống. Khi một cuộc tấn công xảy ra, người dùng có thể không biết. Nhưng hệ thống thì không được phép không biết.
Chuyên gia Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC) cũng cảnh báo nhiều mã độc hiện nay không cần đánh cắp mật khẩu theo cách truyền thống. Chúng chỉ cần chiếm quyền thiết bị, theo dõi thao tác và can thiệp trực tiếp vào quá trình giao dịch. Điều đó có nghĩa ngay cả khi người dùng “làm đúng”, họ vẫn có thể "thua" nếu thiết bị đã bị kiểm soát.
Lừa đảo công nghệ cao sẽ liên tục thay đổi. Thủ đoạn sẽ tinh vi hơn, nhanh hơn, khó nhận diện hơn. Nếu hệ thống chỉ chạy theo để xử lý hậu quả, người dùng sẽ luôn ở thế bị động. Lá chắn an ninh mạng chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó đi trước tấn công, chứ không phải đứng sau để ghi nhận thiệt hại.
Và khi đó, câu trả lời cho câu hỏi “ai giữ cửa” sẽ không còn là từng đơn vị riêng lẻ, mà là một hệ thống thống nhất, chủ động và chịu trách nhiệm đến cùng với người dùng.
