Trách nhiệm giải trình là một yêu cầu quan trọng của nền hành chính hiện đại, liêm chính, phục vụ. Khi cơ quan, tổ chức, cá nhân được giao quyền lực công, được ban hành quyết định, thực hiện hành vi công vụ thì phải có trách nhiệm làm rõ căn cứ, thẩm quyền, trình tự, thủ tục, lý do, phương thức thực hiện và trách nhiệm liên quan khi có yêu cầu hợp pháp hoặc khi phát sinh vấn đề cần làm rõ.
Thực tiễn thời gian qua cho thấy, trách nhiệm giải trình đã được pháp luật quy định, nhưng chất lượng thực hiện chưa đồng đều. Có nơi giải trình đầy đủ, kịp thời, đúng quy định; song cũng có nơi giải trình còn hình thức, chậm trễ, chung chung, chưa làm rõ căn cứ của quyết định, hành vi hành chính, chưa đáp ứng yêu cầu chính đáng của người dân, doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức có liên quan. Một nguyên nhân quan trọng là thiếu một khung tiêu chí thống nhất để đo lường: Giải trình thế nào là đầy đủ, thế nào là kịp thời, thế nào là thuyết phục, thế nào là hiệu quả.
Vì vậy, đánh giá hiệu quả thực hiện trách nhiệm giải trình là yêu cầu tất yếu. Không đánh giá thì khó biết giải trình có thực chất hay không, có đáp ứng được yêu cầu chính đáng của người dân, doanh nghiệp, tổ chức hay không; không có tiêu chí thì khó so sánh, kiểm tra, chấn chỉnh; không có dữ liệu kiểm chứng thì việc giải trình dễ dừng ở báo cáo định tính. Thông tư số 02/2026/TT-TTCP ra đời nhằm khắc phục khoảng trống đó, tạo công cụ để cơ quan Nhà nước tự rà soát, tự điều chỉnh, nâng cao trách nhiệm và chất lượng phục vụ.
Thông tư số 02/2026/TT-TTCP được ban hành trên cơ sở Luật Phòng, chống tham nhũng, Nghị định số 59/2019/NĐ-CP đã được sửa đổi, bổ sung, trong đó có Nghị định số 184/2026/NĐ-CP và chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Thanh tra Chính phủ. Thông tư áp dụng đối với các bộ, cơ quan ngang bộ, ủy ban nhân dân cấp tỉnh và các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan; đồng thời làm căn cứ để bộ, cơ quan ngang bộ xây dựng Bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả thực hiện trách nhiệm giải trình theo ngành, lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý.
Nghị định số 184/2026/NĐ-CP đã làm rõ nội dung giải trình gồm 6 nhóm vấn đề: Căn cứ pháp lý; thẩm quyền; trình tự, thủ tục; mục đích, lý do; nội dung, phương thức thực hiện quyết định, hành vi; trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có liên quan.
Nghị định cũng quy định nguyên tắc giải trình phải chính xác, đầy đủ, kịp thời, khách quan, đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục; công khai, minh bạch; bảo vệ bí mật Nhà nước, bí mật công tác, bí mật đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật kinh doanh. Đồng thời, bổ sung các hành vi vi phạm về trách nhiệm giải trình như không giải trình, cố ý giải trình không đầy đủ, không trung thực, cố ý kéo dài thời gian, cung cấp thông tin sai lệch, che giấu thông tin, cản trở yêu cầu giải trình hoặc không lưu trữ hồ sơ giải trình.
Trên cơ sở đó, Nghị định quy định về Khung tiêu chí đánh giá hiệu quả thực hiện trách nhiệm giải trình gồm 6 nội dung: Nguyên tắc, mục tiêu và yêu cầu đánh giá; các nhóm tiêu chí đánh giá; thang điểm, phương pháp chấm điểm, xếp loại kết quả đánh giá; nguồn thông tin, dữ liệu phục vụ đánh giá; trình tự, thủ tục tổ chức đánh giá; cơ chế kiểm tra, rà soát kết quả đánh giá. Các nhóm tiêu chí đánh giá gồm: Tính đầy đủ, kịp thời, chính xác của việc giải trình; mức độ tuân thủ trình tự, thủ tục; mức độ công khai, minh bạch; mức độ đáp ứng yêu cầu của cơ quan, tổ chức, cá nhân có yêu cầu giải trình; và việc xử lý vi phạm trong thực hiện trách nhiệm giải trình.
Như vậy, Thông tư số 02/2026/TT-TTCP không tạo ra một nghĩa vụ hoàn toàn mới, mà cụ thể hóa các quy định đã có của pháp luật về phòng, chống tham nhũng thành khung đánh giá cụ thể, có tiêu chí, có thang điểm, có nguồn dữ liệu, có quy trình kiểm tra, rà soát. Đây là điểm có ý nghĩa pháp lý quan trọng, giúp trách nhiệm giải trình không chỉ là yêu cầu chung, mà trở thành nội dung có thể tổ chức thực hiện, kiểm tra và cải thiện.
Điểm mới của Thông tư số 02/2026/TT-TTCP là không ban hành một Bộ tiêu chí cứng áp dụng giống nhau cho mọi cơ quan, mọi lĩnh vực, mà ban hành Khung tiêu chí để các bộ, ngành cụ thể hóa phù hợp với chức năng, nhiệm vụ, đặc thù quản lý nhưng vẫn bảo đảm thống nhất về nguyên tắc, phương pháp và nội dung đánh giá.
Theo đó, trên cơ sở 5 nhóm tiêu chí đánh giá và thang điểm, điểm tối đa cho từng nhóm tiêu chí quy định tại Thông tư, các bộ, cơ quan ngang bộ quy định cụ thể tại Bộ tiêu chí đánh giá các tiêu chí thành phần, điểm đánh giá thành phần trong từng nhóm tiêu chí để áp dụng thống nhất trong phạm vi quản lý ngành, lĩnh vực. Cách tiếp cận này vừa tránh áp đặt máy móc, vừa khắc phục tình trạng mỗi nơi đánh giá một kiểu.
Như vậy, đánh giá hiệu quả thực hiện trách nhiệm giải trình không chỉ dựa vào việc “đã có văn bản trả lời hay chưa”, mà phải xem xét toàn diện: Giải trình có đúng thẩm quyền; có đúng hạn; có đủ căn cứ pháp lý; có làm rõ nguyên nhân, trách nhiệm, biện pháp khắc phục; có công khai phù hợp; có hồ sơ kiểm chứng; người yêu cầu giải trình có được phản hồi thỏa đáng và sau giải trình có khắc phục hạn chế, xử lý vi phạm, sửa đổi quy trình, chính sách hay không?
Nói ngắn gọn, giải trình hiệu quả là giải trình đúng thẩm quyền, đúng nội dung, đúng thời hạn, có căn cứ pháp lý và thực tiễn, có hồ sơ kiểm chứng, công khai phù hợp, đáp ứng yêu cầu hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân và dẫn tới việc khắc phục hạn chế, xử lý trách nhiệm (nếu có).
Mục đích của đánh giá không phải là tạo thêm thủ tục hành chính hay chạy theo điểm số. Mục đích sâu xa là làm cho việc giải trình trở thành một cơ chế nâng cao chất lượng công vụ. Khi trách nhiệm giải trình được lượng hóa bằng tiêu chí cụ thể, cơ quan, đơn vị có thể tự nhận diện điểm mạnh, điểm yếu trong quá trình thực thi nhiệm vụ; người đứng đầu có cơ sở để chấn chỉnh kịp thời; cơ quan kiểm tra, thanh tra, giám sát có căn cứ khách quan hơn để đánh giá trách nhiệm.
Đánh giá trách nhiệm giải trình còn góp phần phòng ngừa tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Bởi khi mọi quyết định, hành vi công vụ có thể được yêu cầu làm rõ về căn cứ, thẩm quyền, quy trình, lý do, trách nhiệm và kết quả, thì nguy cơ tùy tiện, lạm quyền, né tránh, đùn đẩy, nhũng nhiễu sẽ giảm. Trách nhiệm giải trình vì vậy không chỉ bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp, tổ chức, mà còn bảo vệ chính cán bộ, công chức làm đúng, làm đủ, làm có căn cứ.
Thông qua đánh giá, kết quả thực hiện trách nhiệm giải trình có thể trở thành một trong các căn cứ phục vụ công tác quản lý, đánh giá, phân loại cán bộ, công chức, viên chức, trách nhiệm người đứng đầu, thi đua, khen thưởng, kỷ luật theo quy định. Tuy nhiên, cần hiểu đúng: kết quả đánh giá hiệu quả thực hiện trách nhiệm giải trình không thay thế các quy trình đánh giá cán bộ hiện hành, mà bổ sung thêm một kênh thông tin có căn cứ, có dữ liệu, có khả năng kiểm chứng.
Quan trọng hơn, đánh giá giúp thay đổi tư duy thực thi công vụ: từ chỗ coi giải trình là việc phải làm khi có yêu cầu, sang coi giải trình là một phần tự nhiên của quản trị công. Cơ quan, đơn vị làm tốt không ngại giải trình; cán bộ làm đúng không sợ giải trình; người đứng đầu có trách nhiệm phải chủ động giải trình những vấn đề thuộc phạm vi quản lý, nhất là vấn đề người dân, doanh nghiệp, tổ chức và dư luận xã hội quan tâm.
Để Thông tư số 02/2026/TT-TTCP đi vào thực chất, việc xây dựng Bộ tiêu chí ở các ngành, lĩnh vực cần bảo đảm năm yêu cầu.
Trước hết, tiêu chí phải rõ, đo được, kiểm chứng được. Những yêu cầu như “đầy đủ”, “kịp thời”, “công khai, minh bạch” phải được cụ thể hóa thành chỉ báo cụ thể: Có trả lời đủ nội dung yêu cầu không; có viện dẫn căn cứ pháp lý không; có xác định trách nhiệm không; có nêu biện pháp khắc phục không; có đúng thời hạn không; có hồ sơ, tài liệu, dữ liệu chứng minh không;…
Thứ hai, đánh giá phải dựa trên hồ sơ, tài liệu, dữ liệu và kết quả thực hiện, không chỉ dựa trên báo cáo tự nhận xét. Hồ sơ giải trình có thể gồm văn bản yêu cầu giải trình, văn bản giải trình, hồ sơ thực hiện nhiệm vụ công vụ có liên quan, biên bản làm việc, dữ liệu điện tử, kết quả thanh tra, kiểm tra, giám sát, phản hồi của cơ quan, tổ chức, cá nhân có yêu cầu giải trình và tài liệu về việc khắc phục sau giải trình.
Thứ ba, phải gắn giải trình với trách nhiệm người đứng đầu. Người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị phải tổ chức tiếp nhận, phân công, kiểm tra, đôn đốc, phê duyệt hoặc chỉ đạo việc giải trình; đồng thời chịu trách nhiệm khi để xảy ra tình trạng không giải trình, chậm giải trình, giải trình không đầy đủ, không trung thực hoặc không khắc phục sau giải trình.
Thứ tư, phải phát huy vai trò giám sát của người dân, doanh nghiệp, báo chí, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội và cơ quan có thẩm quyền. Đánh giá hiệu quả thực hiện trách nhiệm giải trình sẽ không thực chất nếu chỉ khép kín trong nội bộ. Những trường hợp cần thiết phải có cơ chế lấy ý kiến phản hồi, đối thoại, công khai kết quả phù hợp và theo dõi việc thực hiện cam kết sau giải trình.
Thứ năm, phải rà soát, cập nhật Bộ tiêu chí theo thực tiễn. Mỗi ngành, lĩnh vực có đặc thù riêng; mỗi giai đoạn phát triển đặt ra yêu cầu quản trị mới. Vì vậy, Bộ tiêu chí không nên bất biến, mà cần được định kỳ đánh giá, điều chỉnh, bổ sung để phù hợp với thay đổi của pháp luật, chuyển đổi số, cải cách hành chính, yêu cầu phục vụ người dân, doanh nghiệp và yêu cầu của công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.
Thông tư số 02/2026/TT-TTCP có ý nghĩa không chỉ ở việc ban hành một khung kỹ thuật để chấm điểm. Giá trị lớn hơn là góp phần hình thành văn hóa giải trình trong hoạt động công vụ. Đó là văn hóa làm việc có căn cứ, có trách nhiệm, có dữ liệu, có phản hồi, có khắc phục; là thói quen của cơ quan Nhà nước trong việc giải thích rõ ràng, minh bạch, đúng pháp luật trước yêu cầu chính đáng của người dân, doanh nghiệp, tổ chức và xã hội.
Trong quản trị hiện đại, một quyết định đúng không chỉ cần đúng về thẩm quyền, đúng về quy trình, mà còn phải giải thích được vì sao quyết định đó được ban hành, tác động đến ai, căn cứ ở đâu, trách nhiệm thuộc về ai, nếu có sai sót thì sửa như thế nào. Chính vì vậy, đánh giá hiệu quả thực hiện trách nhiệm giải trình là một bước tiến quan trọng để nâng cao chất lượng công vụ, tăng cường kỷ luật, kỷ cương, phòng ngừa tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và củng cố niềm tin của Nhân dân.
