Trong phòng, chống siêu bão Haiyan, từ Trung ương đến địa phương mạnh mẽ kịp thời, nhưng trận lũ vừa qua thì thông tin, dự báo đến địa phương chậm đã gây nhiều khó khăn cho công tác ứng phó. Bản tin của Trung tâm khí tượng thủy văn Trung ương ngày 15/11 dự báo, cơn áp thấp nhiệt đới hậu bão Haiyan sẽ đi sâu vào các tỉnh Phú Yên - Bình Thuận, nên người dân ở Quảng Ngãi và Bình Định “bình chân như vại”. Đến khi mưa xối xả, kéo dài suốt từ đêm 15 đến chiều 16/11 cùng với lũ lớn tràn về khắp nơi, bà con đã không kịp trở tay. Người dân ở đây cho biết mực nước lần này lớn hơn cả đợt lũ tháng 10/2010. Nhiều người vẫn chưa hết bàng hoàng vì cơn lũ mạnh nhất từ xưa đến giờ vừa càn quét qua.  

Báo cáo của Văn phòng thường trực phòng, chống lụt bão và tìm kiếm cứu nạn gửi Bộ trưởng Bộ Công thương Vũ Huy Hoàng cho biết, trong đợt lũ vừa qua, không có nhiều thủy điện xả lũ và mức xả không lớn. Cục trưởng Cục Kỹ thuật an toàn và môi trường công nghiệp, Bộ Công thương Đỗ Quang Vinh khẳng định, thủy điện không có khả năng tăng lũ (?).

Thế nhưng, phản ánh từ các địa phương cho thấy, bản báo cáo này hoàn toàn khác xa với thực tế. Nhiều người cho rằng, do bảo đảm an toàn nên nhiều hồ thủy lợi, đập thủy điện đã xả lũ (với lưu lượng cao hơn lượng mưa đổ về) nên tạo ra “lũ chồng lũ”. Với người dân, vậy là thủy điện là một trong những nguyên nhân. Cả chính quyền nhiều địa phương cũng có ý kiến tương tự. 

Theo Phó Ban chỉ huy phòng, chống lụt bão và tìm kiếm cứu nạn huyện Đại Lộc, Quảng Nam Hồ Văn Mẫn, trong số các thủy điện hiện đang vận hành có ảnh hưởng đến hạ lưu vùng Đại Lộc, chỉ duy nhất thủy điện A Vương là có ký cam kết cùng giám sát việc xả lũ (địa phương cử người lên giám sát xả lũ tại nhà máy), các thủy điện khác từ Đắk Mil 4, Sông Bung 4, 4A, 4B đều không thực hiện được việc này. 

Ngay cả chính ông Nguyễn Quyền, chủ nhà máy thủy điện Krông Hin, M’Rắk, Đắk Lắk - thủy điện tư nhân đầu tiên tại Tây nguyên cũng thừa nhận, việc xả lũ khiến “lũ chồng lũ” như thời gian vừa qua không chỉ do một mình thủy điện, mà có cả các hồ thủy lợi. Việc xả lũ cấp tập, cốt để cứu hồ đập, thủy điện rõ ràng cho thấy sự thiếu trách nhiệm với người dân. Nhà nước đã có những quy định về quản lý nguồn nước, quản lý hồ chứa khá chặt chẽ, như quy trình sử dụng nước mặt, quy trình vận hành hồ chứa thủy điện, thủy lợi... Tuy nhiên, hiện nay các quy định này không được một số thủy điện, thủy lợi thực hiện một cách nghiêm túc, trách nhiệm.

Tại cuộc họp với lãnh đạo các ngành liên quan ngày 17/11, Phó Chủ tịch thường trực UBND tỉnh Bình Định Hồ Quốc Dũng bức xúc: “Tôi xuống dưới dân, người ta nói họ sống cả ngàn đời, mưa thế này là không gì hết. Lâu nay mình sống ở quê mình biết, mưa 200 - 300mm là thường thôi. Nhưng những năm gần đây, ở miền Trung hễ có mưa là có lũ lớn và rất lớn. Hễ có lũ lớn, ông thì đổ cho thủy điện, ông đổ cho thủy lợi, ông thì đổ mưa to, ông thì đổ do phá rừng, đủ thứ, cuối cùng không biết đổ đâu thì nói là do biến đổi khí hậu. Nếu cứ để thế này thì đời sống của người miền Trung ngàn đời nữa còn cơ cực, không cách chi mà ngóc đầu lên nổi!”.

Vậy là lũ chồng lũ là có thật! Hàng chục người dân mất mạng vì lũ là có thật! Nhưng nguyên nhân thì chưa… có thật! Phải chăng đang hình thành một “cơn đại dịch” thủy điện?

Bút Chì