Chợ hoa tết trong tài liệu lưu trữ

Thế nào là tài liệu lưu trữ ? Các trung tâm lưu trữ bảo quản các loại tài liệu nào? Chỉ có các nhà sử học mới dùng đến tài liệu lưu trữ hay chúng còn có ích cho các khoa học xã hội và nhân văn khác ? Trong quá trình nghiên cứu làm luận án tiến sĩ về thế hệ các nhà nhân học Việt Nam đầu tiên, Tiến sĩ Nguyễn Phương Ngọc có điều kiện làm quen với tài liệu lưu trữ và thấy được giá trị của chúng đối với các ngành khoa học xã hội và nhân văn khác.

25 năm Việt Nam đổi mới cũng là những năm có nhiều nghiên cứu mới về Việt Nam ở nước ngoài từ những góc độ đa dạng, ví dụ như về lịch sử nghệ thuật Việt Nam, đặc biệt là hội họa (trường Mỹ thuật Đông Dương với luận án của Nadine André-Pallois) và kiến trúc (Arnauld Le Brusque với luận án về kiến trúc và quy hoạch đô thị phong cách phương Tây)  trong đó có sử dụng rất nhiều tài liệu lưu giữ tại các trung tâm lưu trữ ở Việt Nam và Pháp.

Phần cuối của bài thuyết trình dành cho việc giới thiệu các trung tâm lưu trữ ở Pháp và ở Việt Nam có tài liệu lưu trữ liên quan đến văn học nghệ thuật, ví dụ như các phông tài liệu cá nhân của các nhà văn nhà thơ (tại Trung tâm lưu trữ Việt Nam số III) và phông tài liệu của Sở thông tin tuyên truyền Bắc Việt đến 1954 (tại Trung tâm lưu trữ Việt Nam số I) bao gồm một số bản thảo tác phẩm văn xuôi và thơ, và các phông tài liệu liên quan đến các tổ chức hiệp hội nói chung. Các nguồn tài liệu lưu trữ được nghiên cứu một cách hệ thống sẽ góp phần tham gia nghiên cứu văn học, văn hóa và lịch sử Việt Nam giai đoạn trước 1945.

Trong các trung tâm lưu trữ có một số lượng không nhỏ sách, báo và tài liệu lưu trữ có liên quan tới tình hình văn học nghệ thuật Việt Nam. Trên cơ sở các nghiên cứu cá nhân mới đây tại một số trung tâm lưu trữ tại Pháp và Việt Nam, các nhà nghiên cứu giới thiệu một vài phông tài liệu, chủ yếu về đời sống văn học nghệ thuật giai đoạn trước 1945, với mong muốn góp phần tìm hiểu giai đoạn rất sôi nổi với nhiều cách tân đổi mới này.

Giai đoạn trước 1945 là một giai đoạn đặc biệt với sự ra đời của "sách" như một sản phẩm văn hóa và thương mại, cũng như với sự khai sinh của nhiều thể loại văn học hoàn toàn mới lạ ,với sự xuất hiện của "nhà văn" như một người làm chuyên môn có thể sống bằng nghề viết văn, và nói chung là với sự hòa nhập của văn học Việt Nam vào nền văn học thế giới thông qua hoạt động dịch sách hai chiều Pháp – Việt và sự có mặt của một số nhà văn Pháp ngữ.

Đã có rất nhiều nghiên cứu quy mô và có tầm cỡ lịch sử đã và đang được tiến hành về giai đoạn trước 1945. Trong hội thảo này, các nhà nghiên cứu hy vọng góp phần nhỏ, trên tinh thần khoa học nghiêm túc, để bức tranh giai đoạn này thêm phần sinh động, với một số màu sắc và chi tiết mới.

Những câu hỏi đặt ra trong hội thảo đều tập trung làm rõ các điều kiện khách quan và chủ quan giúp cho một nền văn học viết bằng một thứ chữ mới có thể ra đời và phát triển một cách nhanh chóng vào cuối thế kỷ XIX - nửa đầu thế kỷ XX trong một xã hội thuộc địa. Khung khái niệm sử dụng dựa trên các nghiên cứu của Michel Foucault về tri thức, của Robert Escarpit và của Pierre Bourdieu, cũng như của một số nhà nghiên cứu khác quan tâm đến quan hệ giữa văn học và xã hội cũng như lịch sử.

Tài liệu lưu trữ có thể cho ta những thông tin rất cụ thể và sống động, có giá trị đặc biệt bởi phần lớn những thông tin đó được ghi chép lại không nhằm mục đích công bố, mà chủ yếu là do các nhu cầu quản lý.