Ca khúc: Tự hào người làm báo Thanh tra

Theo dõi Báo Thanh tra trên

Hà Tĩnh:

Dinh đô Quan Hoàng Mười – Từ miền ký ức đến sức sống di sản

Ngọc Trâm

Thứ hai, 16/11/2026 - 20:31

(Thanh tra) - Bên dòng Lam giang, dưới chân núi Hồng Lĩnh, Đền Cả – Dinh đô Quan Hoàng Mười là điểm đến tâm linh gắn bó với đời sống người dân vùng Trung Lương xưa (nay thuộc phường Bắc Hồng Lĩnh, tỉnh Hà Tĩnh). Không chỉ lưu giữ những dấu tích lịch sử, kiến trúc cổ, nơi đây còn là không gian hội tụ các giá trị tín ngưỡng, lễ hội dân gian đặc sắc, góp phần bồi đắp bản sắc văn hóa của vùng đất xứ Nghệ.

Dinh đô Quan Hoàng Mười nơi lưu giữ sức sống di sản. Ảnh: N.T

Dấu tích ngôi đền cổ bên dòng Lam giang

Trung Lương xưa là vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa, nằm trong không gian giao hòa của sông Lam, sông La, sông Minh và núi Hồng Lĩnh. Bên cạnh nghề rèn đúc Vân Chàng trứ danh, nơi đây còn lưu giữ nhiều sinh hoạt văn hóa dân gian đặc sắc, tiêu biểu là lễ hội đua thuyền truyền thống trên sông Minh và tín ngưỡng thờ Quan Hoàng Mười tại Đền Cả.

Đền có từ thời nhà Lý, thờ Quan Hoàng Mười, vị quan linh thiêng trong tín ngưỡng của người dân xứ Nghệ. Ảnh: N.T

Theo tư liệu di tích, Đền Cả được xây dựng từ rất sớm, tương truyền có từ thời Lý, dù chưa xác định chính xác niên đại khởi dựng. Trước những năm 1950, ngôi đền có quy mô bề thế với ba tòa nhà bằng gỗ chạm khắc công phu, cùng hệ thống cột nanh, voi đá, ngựa đá uy nghiêm. Đây từng là một trong những không gian sinh hoạt tín ngưỡng trọng yếu của cư dân bản địa.

Dinh đô Quan Hoàng Mười tọa lạc bên dòng Lam. Ảnh: N.T

Tuy nhiên, do tọa lạc ngoài tuyến đê, sát bờ sông Lam, di tích nhiều lần gánh chịu sự tàn phá nặng nề của thiên tai, lũ lụt. Từ đầu những năm 1960, nhiều hạng mục bị hư hỏng, cuốn trôi; phần Trung điện còn lại buộc phải di dời vào phía trong đê. Những dấu tích kiến trúc và hiện vật cũng trải qua nhiều lần dịch chuyển, khiến khu di tích dần rơi vào cảnh phế tích.

Dẫu vậy, ký ức về ngôi đền cổ vẫn bền bỉ chảy trong tâm thức người dân. Đặc biệt, những hiện vật quý được phát hiện ngay tại vùng phế tích đã làm sáng rõ thêm bề dày lịch sử và giá trị nghệ thuật của Đền Cả. Sau trận lũ lớn năm 1986, người dân tìm thấy một chiếc lư hương bằng đá xanh cao khoảng 38 cm, chạm khắc tinh xảo các họa tiết lưỡng long chầu nguyệt, hoa sen và hổ phù. Hiện vật này được ông Trần Nhật Sinh trân trọng gìn giữ gần 30 năm trước khi bàn giao lại cho Ban Quản lý di tích vào ngày 31/7/2014.

Tiếp đó, ngày 22/7/2015, trong quá trình phát quang khu vực phế tích, người dân lại phát hiện một pho tượng quan võ bằng đá xanh cao khoảng 1,5 m nằm sâu dưới lòng đất. Những cổ vật này không chỉ mang giá trị mỹ thuật đặc sắc mà còn là chứng tích quan trọng giúp nhận diện diện mạo của ngôi đền qua các trầm tích thời gian.

Nghệ nhân Phạm Quang Hồng thực hành văn hóa tín ngưỡng hầu đồng tại Lễ hội. Ảnh: N.T

Từ cuối năm 2014, đầu năm 2015, với sự phát tâm công đức của ông Phạm Quang Hồng cùng sự chung tay của các tổ chức, cá nhân và Nhân dân địa phương, Đền Cả từng bước được phục dựng. Các hạng mục chính như Hạ điện, Trung điện, Thượng điện, Tam quan và các công trình phụ trợ được tái thiết khang trang, khôi phục không gian thờ tự linh thiêng. Năm 2017, di tích được UBND tỉnh Hà Tĩnh xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh. Việc phục dựng không chỉ trả lại dáng vẻ cho một ngôi đền cổ mà còn đáp ứng nguyện vọng tha thiết của cộng đồng trong việc neo giữ chốn tâm linh đã gắn bó qua bao thế hệ.

Tín ngưỡng thờ Quan Hoàng Mười – Sự giao thoa giữa lịch sử và văn hóa dân gian

Giá trị cốt lõi làm nên sức hút của Đền Cả nằm ở tín ngưỡng thờ Quan Hoàng Mười – một hình tượng có vị trí đặc biệt trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt.

Trong tâm thức dân gian, Quan Hoàng Mười là một trong Thập vị Quan Hoàng, được tôn kính bởi tài năng văn võ song toàn, đức độ và tấm lòng vì dân, vì nước. Hình tượng Ngài gắn liền với khát vọng về cuộc sống bình an, may mắn, thịnh vượng và niềm tin vào sự che chở của các đấng linh thiêng.

Điểm độc đáo là trong quá trình lưu truyền tại xứ Nghệ, hình tượng Quan Hoàng Mười có sự giao thoa, dung hợp sâu sắc với các nhân vật lịch sử lừng lẫy được người dân tôn thờ như Uy Minh Vương Lý Nhật Quang, Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi, Cương Quốc công Nguyễn Xí và Nguyễn Duy Lạc. Sự tích hợp này phản ánh cách cộng đồng gửi gắm lòng tri ân và sự ngưỡng vọng đối với những bậc tiền nhân có công khai phá, bảo vệ quê hương, đất nước.

Bên cạnh Quan Hoàng Mười, Đền Cả còn phối thờ Tam Lang – Thần Rắn (gắn với tín ngưỡng thờ thủy thần của cư dân vùng sông nước) cùng nhiều vị thần linh trong điện thần dân gian. Sự hội tụ của các đối tượng thờ tự cho thấy đời sống tâm linh phong phú, phản ánh mối giao cảm hài hòa giữa con người với tự nhiên và lịch sử. Tại đây, tín ngưỡng không dừng lại ở việc cầu cúng mà còn hàm chứa đạo lý "uống nước nhớ nguồn", hướng con người tới các giá trị chân - thiện - mỹ.

Lễ hội truyền thống – Sức sống của di sản trong cộng đồng

Nếu tín ngưỡng tạo nên chiều sâu tâm linh thì lễ hội chính là không gian để các giá trị văn hóa của Đền Cả thăng hoa và lan tỏa mạnh mẽ.

Hằng năm, tại di tích diễn ra hai kỳ lễ hội lớn là lễ hội đua thuyền truyền thống trên sông Minh vào dịp đầu xuân và lễ kỵ Quan Hoàng Mười vào ngày mồng 10 tháng 10 âm lịch, bên cạnh các kỳ tiệc lệ vào Rằm tháng Giêng, ngày 12/6 âm lịch và Rằm tháng Bảy.

Lễ rước phụng nghinh Thánh hàng năm vào dịp giỗ ngài, tháng 10 âm lịch. Ảnh: TT phường

Nếu lễ hội đua thuyền trên sông Minh mang đậm hơi thở văn hóa sông nước, biểu dương tinh thần đoàn kết và ước vọng mưa thuận gió hòa, thì lễ kỵ Quan Hoàng Mười lại là ngày hội tâm linh thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương về chiêm bái. Các nghi thức trang nghiêm như lễ cấp thủy rước nước, lễ rước phụng nghinh Thánh (Quan Hoàng Mười vân du), gói bánh chưng dâng Thánh hòa quyện cùng diễn xướng hầu đồng, hát chầu văn đã tạo nên một không gian di sản giàu bản sắc. Đặt trong dòng chảy của Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt (đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016), các sinh hoạt tại Đền Cả đang khẳng định sức sống bền bỉ của di sản trong đời sống đương đại.

Về chiêm bái tại Đền Cả, bà Nguyễn Thị Hương, du khách đến từ Hà Nội, chia sẻ: “Đến đây, tôi cảm nhận rõ không gian tâm linh trang nghiêm, gần gũi và nét văn hóa tín ngưỡng đặc trưng của vùng đất xứ Nghệ. Được dâng hương và tìm hiểu những câu chuyện lịch sử gắn với Quan Hoàng Mười là một trải nghiệm rất ý nghĩa trong hành trình của tôi”.

Đông đảo du khách thập phương về Đền Dinh đô Quan Hoàng Mười để chiêm bái. Ảnh: N.T

Trao đổi với Báo Thanh tra, ông Lê Bá Khánh, Phó Chủ tịch UBND phường Bắc Hồng Lĩnh khẳng định, Đền Cả – Dinh đô Quan Hoàng Mười là điểm tựa tinh thần quan trọng của Nhân dân địa phương và du khách thập phương. Thời gian tới, chính quyền phường sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chuyên môn, Ban Quản lý di tích và cộng đồng dân cư để bảo vệ cảnh quan, gìn giữ nguyên vẹn các nghi lễ truyền thống, tổ chức lễ hội trang trọng, văn minh, an toàn. Đồng thời, địa phương sẽ đẩy mạnh quảng bá nhằm gắn kết bảo tồn di sản với phát triển du lịch văn hóa bền vững.

Từ dấu tích ngôi đền cổ bên dòng Lam giang đến không gian tín ngưỡng khang trang hôm nay, Dinh đô Quan Hoàng Mười là minh chứng sinh động cho sự gắn bó máu thịt giữa di sản và cộng đồng. Bảo tồn di tích vì thế không chỉ là giữ gìn những công trình kiến trúc hay cổ vật, mà quan trọng hơn là nuôi dưỡng mạch nguồn văn hóa, để di sản tiếp tục được trao truyền và tỏa sáng trong đời sống hôm nay.



Ý kiến bình luận:

Ý kiến của bạn sẽ được xét duyệt khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu.

Hiện chưa có bình luận nào, hãy trở thành người đầu tiên bình luận cho bài biết này!

Tin cùng chuyên mục

Dinh đô Quan Hoàng Mười – Từ miền ký ức đến sức sống di sản

Dinh đô Quan Hoàng Mười – Từ miền ký ức đến sức sống di sản

(Thanh tra) - Bên dòng Lam giang, dưới chân núi Hồng Lĩnh, Đền Cả – Dinh đô Quan Hoàng Mười là điểm đến tâm linh gắn bó với đời sống người dân vùng Trung Lương xưa (nay thuộc phường Bắc Hồng Lĩnh, tỉnh Hà Tĩnh). Không chỉ lưu giữ những dấu tích lịch sử, kiến trúc cổ, nơi đây còn là không gian hội tụ các giá trị tín ngưỡng, lễ hội dân gian đặc sắc, góp phần bồi đắp bản sắc văn hóa của vùng đất xứ Nghệ.

Ngọc Trâm

20:31 16/11/2026
Lào Cai tuyên truyền APEC 2027 cùng Sa Pa, Bắc Hà và Mù Cang Chải

Lào Cai tuyên truyền APEC 2027 cùng Sa Pa, Bắc Hà và Mù Cang Chải

(Thanh tra) - Nội dung tuyên truyền Năm APEC Việt Nam 2027 trên địa bàn tỉnh Lào Cai sẽ bao gồm quảng bá điểm đến du lịch tiêu biểu như Khu du lịch quốc gia Sa Pa, cao nguyên trắng Bắc Hà, danh thắng ruộng bậc thang Mù Cang Chải cùng các sản phẩm OCOP thế mạnh.

Đăng Tân

09:20 15/11/2026

Tin mới nhất

Xem thêm