Một số mộc bản còn sót lại

Những tác phẩm vô giá
Anh Nguyễn Huy Từ (hậu duệ đời thứ 8 của Thám hoa Nguyễn Huy Oánh), Tộc trưởng Chi họ Nguyễn Huy là người được gia tộc giao trông coi, gìn giữ đền thờ Nguyễn Huy Tự và hơn 400 bản sách gỗ quý hiếm này.

Những bản sách gỗ này được khắc trên gỗ thị, bằng cả chữ Hán lẫn chữ Nôm, với nhiều nội dung phong phú, trong đó có cả Tứ Thư, Ngũ Kinh của Khổng giáo. Tất cả các bản sách gỗ chữ đều được khắc ở cả 2 mặt, mỗi mặt có khoảng 18 - 20 hàng. Chữ được khắc theo chiều ngang của tấm gỗ. Chiều dài mỗi cuốn mộc bản khoảng 30cm, ngang 18cm, dày 1,5cm. Nhìn bằng mắt thường, không ai nghĩ rằng những mộc bản này được khắc bằng tay, bởi những con chữ được khắc nối liền nhau một cách rất tinh xảo, điêu luyện. Những nét khắc hết sức tròn trĩnh và vuông vắn.

Anh Nguyễn Huy Từ cho biết: Những cuốn mộc bản này được chính tay cụ Nguyễn Huy Oánh biên soạn cả nội dung lẫn hình thức, rồi đưa cho những học trò thân cận nhất của mình tìm người khắc in. Những học trò này đều là người nổi tiếng văn hay, chữ tốt được chọn để ghi từng con chữ của thầy lên ván gỗ cây thị, sau đó đưa cho các thợ chạm khắc nổi tiếng của vùng Thanh Hóa, Hà Nam, Nam Định khắc. “Thời gian đầu, số sách gỗ này nhiều đến mức chứa đầy trong 9 gian nhà ngói của “Phúc Giang thư viện” mà vẫn không hết. Số lượng sách vở rất nhiều, nhưng mỗi loại sách đều được bó lại thành từng bó. Mỗi bó có những ký hiệu riêng nên không bao giờ lẫn lộn, người đọc rất thuận lợi trong việc tìm hiểu chúng”.

Có hơn 1.000 bản sách, nhưng do thời gian cũng như chiến tranh và nhiều lý do khác, hiện nay họ Nguyễn Huy chỉ còn lưu giữ được hơn 400 bản.

Công trạng to lớn của cụ Nguyễn Huy Oánh
Theo gia phả họ Nguyễn Huy ghi lại, 15 năm sau ngày đi sứ về nước (năm 1871), cụ Nguyễn Huy Oánh về quê chịu tang mẹ kế Trần Thị Cung. Rồi, cụ ở lại quê, không xuất chính nữa.

Tại quê nhà, cụ Nguyễn Huy Oánh lập nên thư viện Phúc Giang để dạy dỗ cho học trò vùng Trường Lưu và các làng lân cận. Chỉ sau 2 năm đi vào hoạt động, Phúc Giang thư viện đã thực sự trở thành tâm điểm của nền văn hóa, giáo dục xứ Nghệ nói riêng và cả nước nói chung, chỉ sau kinh thành Thăng Long thời đó.

Sách Nguyễn Thị gia tàng ghi lại, cụ Oánh có nhiều học trò giỏi nổi tiếng, phải kể đến như: “Trương Văn Quỹ (Thanh Nê), Trần Công Xán (Yên Vĩ), đều là bậc tham dự chính sự; Phạm Nguyễn Du (Thạch Động), Phạm Quý Thích (Hoa Đường), là những người nổi danh văn học. Trong thì có các vị phiên đạo, ngoài có các quan thừa hiến, đâu cũng gặp học trò ông. Đến như những kẻ thành danh, từ giải nguyên, tri huyện, tri phủ, giám sinh thì có rất đông”.

Ngoài việc lập thư viện Phúc Giang, mở lớp dạy học, cụ Nguyễn Huy Oánh còn mở các xưởng khắc gỗ in ấn sách vở, đặt quỹ học điền... Ghi nhận công lao này, nhà Nguyễn đã sắc phong cho Nguyễn Huy Oánh là “Phúc Giang thư viện uyên bác chi thần”. (Vị thần uyên bác của viện sách Phúc Giang). Từ đây, thư viện Phúc Giang trở thành ngôi đền thờ vị thần hiếm có trong lịch sử mà công trạng không giống với bất kỳ nhân thần nào - ông thần học vấn có công với văn hóa, giáo dục chứ không phải là ông thần có công đánh giặc, dẹp loạn hay khai khẩn.

Trân trọng những gì cha ông để lại, hiểu được giá trị cũng như tầm quan trọng của những cuốn mộc bản này, hiện nay con cháu dòng họ Nguyễn Huy đang giữ gìn hết sức cẩn thận và chu đáo. Dẫu gì, đây cũng chính là những gì vô giá còn sót lại mà Thám hoa Nguyễn Huy Oánh để lại cho các thế hệ sau.

     Trần Quốc