Từ điển Hán - Việt do Đào Duy Anh biên soạn có chữ “Lạc Viên” với nghĩa gần như một “Thiên thai” dạng như một Điện Élysée của Pháp.

Lạc Tịnh (tĩnh) Viên có thể hiểu như một vườn, một nơi khách, chủ có thể tìm được niềm vui tĩnh lặng, thanh cao.

Theo nhà nghiên cứu Phan Thuận An, Lạc Tịnh Viên được tạo dựng vào năm 1889 trên một khu đất hoang khoảng 400m2. Chủ mua là Nguyễn Phúc Hồng Khẳng (1864 - 1931) con trai của Tùng Thiện Vương - Nguyễn Phúc Miên Thẩm (1819 - 1870). Tùng Thiện Vương và Tuy Lý Vương là anh em cùng cha (Vua Minh Mạng) nhưng khác mẹ. Như vậy, Hồng Khẳng là cháu nội của Vua Minh Mạng.

Sinh thời, Hồng Khẳng đã học Trường Quốc Tử Giám, làm quan ở cai bộ tại Huế và Thanh Hóa, Hà Tĩnh. Vợ ông là Trương Thị Bích (1862 - 1947) thuộc dòng quý phái, là một nhà thơ, có tập thơ “Phụ giáo” nói về đức hạnh của phụ nữ và sách “Thực thổ bách thiên” dạy cách nấu 100 món ăn Huế.

Những nhà tri thức hiện đại đều biết, con trai ông Hồng Khẳng là Ưng Trình (1882 - 1974) từng là Tế tửu (Hiệu trưởng) Quốc Tử Giám; Án sát, Tuần phủ thời Bảo Đại. Ưng Trình là cộng tác viên của Tạp chí “Những người bạn của cố đô Huế”, viết một số sách như: “Luận ngữ Thanh Hoa”; “Nhân sự ngụ ngôn; “Quốc Âm bị thể”. Công trình có giá trị nhất của ông là “Lạc Tịnh Viên niên phổ di cảo” - được coi như một “biên niên tiểu sử” của Lạc Tịnh Viên để lại cho đời.

Lạc Tịnh Viên hiện nay nằm trên bờ Bắc sông An Cựu, đường Phan Đình Phùng, số nhà 65. Bước qua cổng có mái che ngói cũ rêu phong, 2 cánh cửa gỗ nâu đen khép hờ như lúc nào cũng mời khách đến. Giữa vườn là một “nhà rường” theo biển chú thích, được xây dựng vào năm 1897, thay cho một nhà tranh cũ. Ngôi nhà này được đặt tên là Hy Trần Trai. Trước nhà là một Phương Đình - nhà vuông - gọi là Nhân hậu, 4 bề thoáng mát không có cửa, là nơi uống trà, đàm đạo của chủ và khách. Bên trái là nhà Vấn Trai xây năm 1901. Tất cả những công trình này được gia đình, các thế hệ con cháu bảo tồn nguyên vẹn.

Dù chưa được “xếp hạng di tích quốc gia”, nhưng Lạc Tịnh Viên xứng đáng là một di sản vật thể quý giá của Huế và có thể nói của cả nước.

Lạc Tịnh Viên không những là một công trình kiến trúc Việt, pha trộn kiến trúc nhà vườn, nhà rường Huế, mà còn giữ được nhiều hoa văn, đồ vật trong nhà, bàn, ghế, tủ mang đậm dấu xưa, là một “nhân chứng lịch sử một thời”. Pha một ấm trà, ngồi uống trong nhà Nhân Hậu, khách có thể yên tĩnh thả hồn tìm về “lối xưa”, “hồn thư thảo”, nghĩ đến những buổi xướng thơ, bình thơ, trao đổi về thơ, văn trong dòng họ này. Trút hết những “bụi đời” “bụi công tác”, lo toan cuộc sống, để thân xác, lý trí tĩnh lặng trong “Lạc Tịnh Viên” thật sự là những giờ phút hạnh phúc.

TS Thủy Xuân