Theo nhà văn Sơn Nam, ăn Tết cơ bản vẫn là cúng vái tổ tiên. Không bàn thờ ông bà thì không ra ngày Tết. Nhiều gia đình nghèo, nhà chật hẹp nhưng vẫn cố gắng tìm cái bàn nhỏ, đặt lên bàn cái lon sữa bò làm nơi cắm hương, thêm vài cái đĩa đựng bánh, đựng trái cây. Nếu gia đình có cuộc sống ổn định, họ lau chùi lư hương, chân đèn, tranh thờ, hình của người quá cố. Để cúng vái, lễ vật tối thiểu là phải có đủ 4 món gọi là “hương đăng hoa quả”, tức phải có nhang, đèn, bông tươi và trái cây (không dùng đồ nhựa). Về thức ăn ở Nam bộ, bánh tét là thức ăn quan trọng, gần như nhà nào cũng có. Phải có chút rượu cúng ông bà, thêm những món chế biến như thịt heo, dưa giá, củ kiệu. Chuẩn bị bánh mứt cho trẻ con, trà để tiếp khách.

Xưa kia, điều đáng lo nhất trong dịp Tết là may quần áo cho trẻ, trước Tết một tháng là cha mẹ ra chợ mua vải, dẫn con đến  thợ nhờ may dùm. Nay chỉ cần một vài ngày trước Tết ra sạp chợ lựa cho con vài bộ vì đã có áo quần may sẵn với nhiều kích cỡ.

Việc cúng đưa Ông Táo về trời vào ngày 23 tháng Chạp, ngày nay chỉ còn tượng trưng. Theo truyền thuyết, Táo quân về trời có nhiệm vụ báo cáo tình hình làm ăn sinh sống trong gia đình mà mình cư ngụ. Phương tiện Táo đi là “cò bay, ngựa chạy”, một loại giấy hàng mã bày bán từ ngày 20 Tết ở các chợ, lễ vật cúng thường là bánh tráng, dưa hấu hay loại trái cây nào cũng được.

Chỉnh sửa tục lệ cho phù hợp

Ngày 30 (tháng thiếu là ngày 29) là ngày quan trọng vì có lễ rước ông bà. Chủ nhà cúng mâm cơm đơn sơ, thỉnh ông bà khuất mặt về với con cháu. Sẽ rất buồn khi ngày này trong gia đình vắng mặt vài người do đi làm ăn xa chưa về kịp, lại nhớ ông bà, cha mẹ lớn tuổi vừa mới mất trong năm.  Buổi chiều, rửa hoặc quét nhà cho sạch lần cuối cùng vì ngày hôm sau, mùng 1 kiêng cử không quét nữa vì cho rằng ngày đầu năm quét nhà không khác gì đưa của cải ra đường. Đón giao thừa là nghi thức quan trọng, thường cử hành ngoài sân, trên bàn thờ Thông Thiên, dành cho vị quan nhỏ, gọi là Thiên quan (Có dán chữ “Thiên quan tứ phước”), cúng vái vị quan này ban phước cho gia đình. Nhiều người không biết cho rằng đây là bàn thờ Trời. Cúng giao thừa, chủ nhà phải mặc áo quần tươm tất, tay cầm nén nhang ra giữa sân, hoặc trước cửa cái (nếu nhà không có sân), đến bàn thờ Thông Thiên nhìn trời cao mà khấn, xin trời đất ban phúc cho gia đình mình, đất nước mình. Điều quan trọng là cái tâm của người khấn vái, nếu có lòng thành thì cảm thấy như mình có trách nhiệm với gia đình.

Tục hái lộc đêm giao thừa ngày nay vẫn còn. Người đi chùa đầu năm hái những nhánh, chồi non của cây gọi là lộc. Chữ này đồng âm với tài lộc, nguồn lợi bất ngờ bỗng dưng đưa đến. Ngày nay chẳng có đình chùa nào có đủ lộc non để cho hàng ngàn người đến hái, nên nhà chùa thường mua lộc (chồi cây phát tài) ở các chợ hoa đặt sẳn trước cửa chùa để khách đến thỉnh. Người “hái lộc” tuỳ hỷ cúng chút tiền, ít nhiều cũng được. Mấy năm gần đây có người bày ra cây nhang thật to có hình rồng phụng  hoặc chữ Phước Lộc Thọ, khách đến cúng chùa mang nhang ấy đến thắp, sau đó lấy cây nhang khác đang cháy trên bàn thờ, rước đưa về nhà xem mong sẽ được ấm nhà, ấm cửa.

Trước đây, người ta thường trưng bày bá hoa, bá quả, tức trăm hoa, trăm quả. Thật ra chỉ cần một dĩa trái cây và một bình hoa tượng trưng, tuỳ theo giàu nghèo mà dĩa trái cây, bình hoa to hay nhỏ. Dân miền Tây thích chưng 4 loại trái mãng cầu, đu đủ, trái dừa, trái xoài  gợi ý “cầu vừa đủ xài” đó là cách chơi chữ. Không có trái chín tốt thì tìm trái non hoặc lá mà thay thế, có nhà chưng một chùm sung, cầu mong được sung túc.

Rút gọn ngày Tết

Sáng mùng 1, có thể thức dậy lúc nào tuỳ ý vì đêm qua đã thức trò chuyện với mọi người trong nhà hoặc xem tivi đón giao thừa. Sáng nấu nước, pha trà chờ đãi khách. Thời xưa, đầu năm kiêng cữ đón tiếp người có tên xấu vì sợ đó là điềm gở có thể xui cả năm. Do vậy ngày nay ngày đầu năm ít có người đến nhà bạn bè, chỉ đến nhà bà con thân quyến thăm hỏi chúc Tết.  Đến trưa mùng 1 có thể xem như hết Tết, tiệm buôn có thể bày ra khai trương bán lấy ngày, quán ăn, rạp hát, nhà xe lại hoạt động mạnh vì là cơ hội kiếm tiền. 

Thời xưa, người dân làm việc quanh năm không có ngày nghỉ, ngoài việc đồng áng, khi ở nhà còn phải sửa lại nông cụ, vay nợ, đi tìm giống mới thậm chí còn phải đuổi chuột. Quan chức làm việc cho đến khi có lệnh vua mới nghỉ Tết, tức khoảng sau rằm tháng Chạp mới lau ấn sếp đặt ngay ngắn trong hộp cất. Để rồi qua Tết, ngày mùng 7 tháng Giêng, hạ nêu mới làm lễ khai ấn, bắt đầu giải quyết đơn từ. Những ngày dài trong  Tết, Chính quyền chỉ giải quyết những vụ quan trọng, ngoài ra hoàn toàn nghỉ việc, kiện cáo đánh lộn trong xóm không được chú ý. Bởi vậy ngày xưa cha mẹ dạy con ngày Tết ra đường phải cố nhịn, đề phòng trộm cắp vì việc xảy ra không ai xử. Ngày nay, làm việc theo dương lịch, tuần nghỉ 2 ngày, tổng cộng cả năm nghỉ hơn trăm ngày chưa nói đến ngày kỷ niệm, ngày lễ, nên Tết đến không còn nghỉ làm lâu như trước.

Mấy năm gần đây do khủng hoảng kinh tế, người dân ăn Tết vừa phải vì việc ăn ngon, mặc đẹp đã được hưởng nhiều trong các bữa tiệc tùng, liên hoan, lễ cưới trong năm. Các món ăn ngày Tết thì có quanh năm, người có tiền muốn ăn bao giờ chẳng được! Ăn Tết, là dịp để nhìn lại công việc năm cũ, chuẩn bị tinh thần tìm ra sáng kiến để gia đình, đơn vị có kế hoạch mới làm ăn tốt hơn, không được dậm chân tại chỗ.

                                                                  Lương Minh