Cây nêu vươn cao trước Hiển Lâm Các, mở đầu không khí xuân giữa lòng Hoàng cung. Ảnh: Minh Tân

Đó không chỉ là một phong tục cổ truyền mà với chốn cung đình, cây nêu như một tín hiệu lặng lẽ mà thiêng liêng, báo rằng Tết đã chạm ngõ. Chỉ cần thấy thân tre cao vút lấp ló trên tường thành, xưa kia người trong kinh thành hiểu rằng mùa xuân thực sự bắt đầu.

Lễ Thướng tiêu được tiến hành trước tiên tại Triệu Miếu, nơi tôn thờ các chúa Nguyễn, những bậc tiền nhân khai cơ mở cõi. Tại sân miếu, hương án được thiết lập, trầu cau, rượu lễ, giấy tiền, bùa đào bày trang trọng.

Đoàn nghi lễ dâng hương tại Triệu Miếu, nơi thờ các chúa Nguyễn khai cơ mở cõi. Ảnh: Minh Tân

Ban chủ lễ cử hành nghi thức nghinh thần, dâng hương cáo yết tổ nghiệp. Sau tuần rượu chúc, chiếc giỏ tre đựng ấn tín và lễ vật được buộc lên ngọn tre, như một cách “kính cáo tiên tổ”, báo hiệu triều đình khép lại năm cũ, xin phép nghỉ Tết.

Sau khi nghi thức ở Triệu Miếu hoàn tất, từ trục Hiển Nhơn dẫn vào khu miếu điện, đoàn rước nêu xuất phát trong đội hình chỉnh tề.

Trầu cau, rượu lễ, giấy tiền, bùa đào được bày trang trọng trên hương án. Ảnh: Minh Tân

Đi đầu là lính cầm cờ cảnh, lồng đèn. Tiếp đến cờ tứ phương. Sau đó là tráp cau trầu, rượu lễ, phướn đỏ. Đội tiểu nhạc chín người giữ nhịp trống kèn rộn ràng. Ở trung tâm, mười lính áo vàng khiêng cây tre dài quá đầu người. Phía sau là đội lỗ bộ và người dự lễ trong trang phục truyền thống.

Không khí nghi lễ tạo nên một trường cảnh trang trọng mà ấm áp. Không còn khoảng cách giữa lịch sử và hiện tại. Du khách đứng hai bên thành lặng im, như thể đang chứng kiến một lát cắt thời gian của mấy trăm năm trước.

Khói hương bảng lảng, nghi thức cáo yết tổ nghiệp diễn ra trong không khí trầm mặc. Ảnh: Minh Tân

Theo điển lệ triều Nguyễn, dưới các vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, lễ dựng nêu diễn ra ngày 27 tháng Chạp. Từ thời Tự Đức về sau, chuyển sang ngày 30. Khi nêu dựng lên, triều đình chính thức ngừng tiếp nhận văn thư, cất ấn tín, bước vào kỳ nghỉ Tết. Cây nêu vì thế không chỉ là vật trang trí. Nó là mốc thời gian hành chính của cả một thiết chế quyền lực.

Tiểu nhạc nổi trống kèn rộn ràng, nhịp điệu mở đầu nghi thức cung đình. Ảnh: Minh Tân

Điểm dựng nêu chính đặt trước Hiển Lâm Các và Thế Tổ Miếu. Hương án bày sẵn. Lễ vật chỉnh tề. Đại nhạc chờ nhịp. Quan chủ lễ xướng lớn. Trống kèn nổi lên dồn dập. Cây nêu được dựng thẳng trong tiếng hò nhịp của đội lính. Từng chút một, thân tre vươn cao, vượt mái ngói hoàng lưu ly, vượt tán cây đại thụ, vươn lên nền trời xanh nhạt cuối năm.

Chiếc ấn tín và lễ vật được buộc lên ngọn nêu, kính cáo tiên tổ trước khi đón xuân cũng như thông báo triều đình "ngừng" xử lý công vụ. Ảnh: Minh Tân

Trên ngọn nêu, chiếc giỏ tre đựng giấy tiền, cau trầu, bùa đào và treo cả ấn tín. Dải lụa đỏ buông dài, phấp phới trong gió, như một lá cờ xuân.

Theo quan niệm dân gian, nêu để xua tà ma. Với cung đình, nêu còn là lời cầu cho mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an, triều chính yên ổn. Đồng thời, theo điển lệ, khi bắt đầu kỳ nghỉ Tết, triều đình thực hiện nghi thức cất ấn, tạm dừng tiếp nhận văn thư, ngừng xử lý công vụ.

Đội lính áo vàng chỉnh tề dựng cây nêu. Ảnh: Minh Tân

Chiếc ấn, biểu trưng cho thẩm quyền điều hành quốc gia, được trên trên ngọn tre cùng trầu cau, giấy tiền, bùa đào rồi buộc lên đỉnh nêu. Việc “đưa ấn lên cao” đồng nghĩa với việc khép lại guồng máy triều chính trong năm cũ, gửi gắm niềm tin thần linh che chở, cầu quốc thái dân an. Chỉ đến lễ hạ nêu mùng Bảy tháng Giêng, ấn mới được hạ xuống, khai ấn trở lại, đánh dấu thời điểm triều đình tái vận hành.

Người xưa từng nói: Chỉ khi thấy nêu trong Hoàng cung, dân chúng mới bắt đầu dựng nêu tại nhà. Xuân từ trong ấy mới ban ra, xuân lan tỏa khắp mọi nơi. Khoảnh khắc cây nêu đứng thẳng, tiếng vỗ tay vang lên. Một nghi lễ khép lại, một mùa Tết mở ra.

Ấn tín, cau trầu, bùa đào được buộc vào ngọn nêu theo điển lệ xưa bay trong gió, sắc xuân nổi bật giữa bầu trời xanh Hoàng thành; Ảnh: Minh Tân

Hiện nay, nghi thức được Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế nghiên cứu và phục dựng bài bản lễ Thướng tiêu (ngày 23 tháng Chạp) và Hạ nêu (ngày 7 tháng Giêng) theo nghi thức cung đình, không chỉ tại điểm chính mà còn ở một số di tích khác.

Đến mùng Bảy tháng Giêng, lễ hạ nêu và khai ấn diễn ra. Ấn được đóng lên những bức thư pháp “Phúc”, “Lộc”, “Tài”, “Đức” tặng du khách.

Trong nhịp sống hiện đại, tục dựng nêu từng có lúc mai một, nhường chỗ cho đào, mai, đèn hoa. Nhưng tại Huế, cây tre cao thẳng ấy vẫn hiện diện mỗi độ xuân về, như sợi dây nối quá khứ với hôm nay. Không chỉ là di sản trình diễn, lễ Thướng tiêu đã trở thành sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Du khách tìm đến để xem nghi lễ, người dân tìm đến để tìm lại ký ức.

Giữa Hoàng cung tĩnh lặng, cây nêu vươn lên nền trời, đánh dấu khoảnh khắc giao mùa. Như một nét chấm dứt năm cũ, mở ra hy vọng mới. Một thân tre. Một dải phướn đỏ. Một nghi lễ hàng trăm năm và một lời chúc xuân gửi từ lòng cố đô: Bình an cho mọi nhà.

Đoàn rước nêu xuất phát qua cửa Hiển Nhơn, đội hình chỉnh tề giữa tiếng nhạc lễ. Ảnh: Minh Tân

Cờ tứ phương, Nhã nhạc dẫn lối cho nghi thức cung đình. Ảnh: Minh Tân

Tiểu nhạc nổi trống kèn rộn ràng, nhịp xuân vang khắp sân thành. Ảnh: Minh Tân

Lính áo vàng khiêng cây tre dài, chậm rãi tiến vào khu miếu điện. Ảnh: Minh Tân

Đoàn nghi lễ đi qua cổng Ngọ Môn. Ảnh: Minh Tân

Sau nghi lễ cúng, ấn tín được treo lên ngọn cây nêu. Ảnh: Minh Tân

Cây nêu được dựng trước Hiển Lâm Các, điểm cao nhất giữa khu miếu điện. Ảnh: Minh Tân

Du khách và người dân ghi lại khoảnh khắc cây nêu đứng thẳng, báo hiệu Tết đã về. Ảnh: Minh Tân

Du khách lặng im ghi lại khoảnh khắc nêu chạm trời, thời gian như chậm lại. Ảnh: Minh Tân

Lễ Thướng tiêu đánh dấu khoảnh khắc giao mùa như một nét chấm dứt năm cũ, mở ra hy vọng mới và một lời chúc xuân gửi từ lòng cố đô: bình an cho mọi nhà. Ảnh: Minh Tân