Ông Trần Đức Lượng, nguyên Phó Tổng Thanh tra Chính phủ. Ảnh: PV

+ Phóng viên: Nhìn lại 20 năm xây dựng và trưởng thành, ông đánh giá thế nào về những bước phát triển của Cục IV, thưa ông?

- Nguyên Phó Tổng Thanh tra Chính phủ Trần Đức Lượng: Cục Chống tham nhũng được thành lập xuất phát từ yêu cầu thực tiễn trong nước và cam kết quốc tế của Việt Nam. Năm 2003, Việt Nam ký Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng (UNCAC), trong đó đặt ra yêu cầu các quốc gia thành viên phải thành lập các cơ quan chuyên trách về phòng, chống tham nhũng. Đến năm 2006, tại Việt Nam, Cục Chống tham nhũng thuộc Thanh tra Chính phủ được thành lập, mở ra một giai đoạn mới trong tổ chức thực hiện nhiệm vụ này.

Thời điểm đó, việc thành lập Cục đặt ra nhiều kỳ vọng nhưng cũng không ít thách thức, bởi phòng, chống tham nhũng là lĩnh vực đặc biệt khó khăn, phức tạp và nhạy cảm. Tham nhũng gắn với hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để vụ lợi; quyền lực càng lớn, nguy cơ lạm dụng quyền lực càng cao, hậu quả càng nghiêm trọng. Vì vậy, đây là lĩnh vực đòi hỏi bản lĩnh, năng lực chuyên môn và tinh thần trách nhiệm rất cao.

Việt Nam ký UNCAC năm 2003 nhưng đến năm 2009 mới phê chuẩn. Khi ấy, nhiều khái niệm trong Công ước như "trách nhiệm giải trình", "minh bạch", "xung đột lợi ích" còn khá mới mẻ. Đến nay, những khái niệm này đã được sử dụng phổ biến trong các văn kiện của Đảng, pháp luật và hoạt động quản lý Nhà nước. Điều đó cho thấy nhận thức, tư duy và cách tiếp cận của chúng ta về phòng, chống tham nhũng đã có những chuyển biến rất lớn, ngày càng tiệm cận với các chuẩn mực quốc tế.

Cùng với quá trình đó, sau 20 năm xây dựng và phát triển, Cục IV đã trưởng thành rõ nét trên nhiều phương diện.

Trước hết, tổ chức bộ máy và đội ngũ cán bộ từng bước được kiện toàn. Những ngày đầu thành lập, việc bố trí nhân sự còn khó khăn. Thời điểm đầu, một Phó Tổng Thanh tra Chính phủ phải kiêm nhiệm chức vụ Cục trưởng, cán bộ chủ yếu được điều động từ các đơn vị chuyên môn khác thuộc Thanh tra Chính phủ. Qua quá trình xây dựng, tổ chức bộ máy và đội ngũ lãnh đạo, cán bộ của Cục ngày càng được củng cố, đáp ứng tốt hơn yêu cầu nhiệm vụ.

Thứ hai, năng lực chuyên môn và kinh nghiệm thực tiễn của cán bộ ngày càng được nâng cao. Thông qua hợp tác quốc tế, tham gia đánh giá việc thực thi UNCAC và trực tiếp triển khai nhiệm vụ, cán bộ Cục IV cùng đội ngũ làm công tác phòng, chống tham nhũng tại nhiều bộ, ngành có điều kiện học hỏi kinh nghiệm, nâng cao nhận thức và phương pháp làm việc.

Từ chỗ còn lúng túng trong xác định phạm vi, phương thức thực hiện nhiệm vụ, Cục từng bước khẳng định vai trò tham mưu, giúp Thanh tra Chính phủ thực hiện chức năng quản lý nhà nước về phòng, chống tham nhũng. Đây là lĩnh vực rộng, liên quan đến nhiều cơ quan, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ và năng lực tổng hợp cao.

Thứ ba, công tác tham mưu xây dựng, hoàn thiện thể chế đạt nhiều chuyển biến quan trọng. Trong đó, đáng chú ý là các cơ chế liên quan đến thu hồi tài sản tham nhũng và kê khai, kiểm soát tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn. Đây đều là những vấn đề khó, từng có nhiều ý kiến khác nhau, nhưng qua quá trình nghiên cứu, tổng kết thực tiễn và hoàn thiện chính sách, nhận thức và cơ chế thực hiện ngày càng được nâng cao, góp phần tăng cường minh bạch và kiểm soát quyền lực.

Bên cạnh đó, chất lượng tổng hợp, xây dựng báo cáo và phối hợp giữa các cơ quan ngày càng được cải thiện. Trước đây, số liệu báo cáo về công tác phòng, chống tham nhũng đôi khi chưa thống nhất, gây khó khăn cho việc tổng hợp, đánh giá. Qua việc hoàn thiện quy chế phối hợp và phương pháp tổng hợp, tình trạng này từng bước được khắc phục, góp phần nâng cao chất lượng báo cáo phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành và giám sát của Quốc hội.

Công việc của Cục luôn có khối lượng lớn, áp lực cao, từ thu thập thông tin, xử lý số liệu, xây dựng báo cáo đến tham mưu kiểm soát tài sản, thu nhập. Điều đó đòi hỏi cán bộ phải liên tục học hỏi, nâng cao trình độ, giữ vững bản lĩnh, tinh thần trách nhiệm và tính khách quan trong thực thi nhiệm vụ.

Nhìn lại chặng đường 20 năm, tôi cho rằng dấu ấn quan trọng nhất là Cục IV đã từng bước vượt qua khó khăn ban đầu, trưởng thành cả về tổ chức, con người và năng lực tham mưu. Những kết quả đạt được không chỉ khẳng định sự phát triển của một đơn vị chuyên trách mà còn góp phần vào quá trình hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam.

Nguyên Phó Tổng Thanh tra Chính phủ Trần Đức Lượng tại Lễ Gặp mặt nhân dịp kỷ niệm 10 năm thành lập Cục Chống tham nhũng. Ảnh: PV

+ Phóng viên: Theo ông, đâu là những dấu ấn nổi bật nhất của Cục IV?

- Nguyên Phó Tổng Thanh tra Chính phủ Trần Đức Lượng: Theo tôi, trong quá trình xây dựng và trưởng thành, Cục IV đã để lại nhiều dấu ấn nổi bật trên các mặt công tác.

Trước hết, những năm đầu thành lập, Cục được giao thực hiện một số cuộc thanh tra lớn, phức tạp như cuộc thanh tra về cao su, Bia Sài Gòn, Tổng công ty Hàng hải Việt Nam (Vinalines) và một số vụ việc liên quan đến các khu đất có vị trí đắc địa tại Thành phố Hồ Chí Minh, có yếu tố nước ngoài. Đây là những cuộc thanh tra đòi hỏi bản lĩnh, năng lực chuyên môn và tinh thần trách nhiệm cao. Kết quả đạt được đã góp phần khẳng định năng lực, vai trò và tạo dựng uy tín của Cục ngay từ những ngày đầu.

Một dấu ấn quan trọng khác là công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ và hợp tác quốc tế. Thông qua việc cử cán bộ tham gia các hoạt động chuyên môn, học hỏi kinh nghiệm thực tiễn, tổ chức các hội nghị, hội thảo quốc tế, đội ngũ cán bộ của Cục từng bước nâng cao trình độ, năng lực và khả năng tiếp cận kinh nghiệm quốc tế trong phòng, chống tham nhũng.

Đặc biệt, Cục IV là một trong những đơn vị được giao nhiều nhiệm vụ tham mưu xây dựng, hoàn thiện thể chế về phòng, chống tham nhũng. Tôi còn nhớ việc xây dựng "Đề án kiểm soát tài sản, thu nhập" được giao trong thời gian rất ngắn, chỉ hơn một tháng, lại vào dịp giáp Tết, nhưng anh em trong Cục đã nỗ lực hoàn thành đúng hạn. Sau quá trình xem xét, văn bản được ban hành dưới hình thức Chỉ thị (Chỉ thị số 33-CT/TW của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với việc kê khai và kiểm soát việc kê khai tài sản). Đây là dấu mốc quan trọng, thể hiện tinh thần trách nhiệm và năng lực tham mưu của Cục trong lĩnh vực kiểm soát tài sản, thu nhập.

Bên cạnh đó, Cục là đầu mối tham mưu tổng hợp, xây dựng các báo cáo về công tác phòng, chống tham nhũng trình Quốc hội hằng năm. Công việc này đòi hỏi khả năng tổng hợp, phối hợp chặt chẽ với nhiều cơ quan, bảo đảm thông tin, số liệu chính xác, khách quan. Qua thời gian, chất lượng báo cáo và công tác phối hợp ngày càng được cải thiện, góp phần phục vụ hiệu quả công tác chỉ đạo, điều hành và giám sát của Quốc hội.

Cục cũng tham gia xây dựng, hoàn thiện các quy chế, quy định, văn bản quy phạm pháp luật và quy trình nghiệp vụ về tiếp nhận, xử lý đơn thư, giải quyết khiếu nại, tố cáo có nội dung tham nhũng; đồng thời chú trọng ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động chuyên môn. Những đóng góp này tuy không phải lúc nào cũng thể hiện qua các vụ việc lớn, nhưng có ý nghĩa thiết thực trong nâng cao hiệu quả quản lý và tính chuyên nghiệp của công tác phòng, chống tham nhũng.

Một nét đặc thù của Cục IV là thường xuyên được giao xử lý những vụ việc đột xuất, nhạy cảm, cần nắm bắt tình hình và báo cáo trực tiếp lãnh đạo Thanh tra Chính phủ. Có những vụ việc thông tin ban đầu chưa đầy đủ, tính chất chưa rõ ràng, đòi hỏi cán bộ phải thận trọng xác minh, đánh giá khách quan trước khi tham mưu. Cục cũng thường xuyên cử cán bộ tham gia, hỗ trợ các đơn vị khác trong ngành khi cần thiết, thể hiện năng lực phối hợp và khả năng đáp ứng những yêu cầu công tác đặc biệt.

+ Phóng viên: Ông muốn nhắn nhủ gì tới thế hệ cán bộ trẻ hôm nay của Cục IV?

- Nguyên Phó Tổng Thanh tra Chính phủ Trần Đức Lượng: Công tác phòng, chống tham nhũng nói chung và hoạt động của Cục IV nói riêng là lĩnh vực khó khăn, phức tạp, nhạy cảm, với áp lực lớn về thời gian, chuyên môn và hợp tác quốc tế. Nhiều nhiệm vụ đột xuất đòi hỏi phải xử lý khẩn trương, trong khi việc phối hợp với các tổ chức quốc tế cũng yêu cầu duy trì quan hệ thường xuyên, đáp ứng những chuẩn mực ngày càng cao.

Công việc còn đòi hỏi kiến thức tổng hợp và khả năng thích ứng nhanh. Hôm nay có thể thanh tra lĩnh vực cao su, ngày mai là thuốc lá, bia, đất đai hoặc những lĩnh vực hoàn toàn khác. Vì vậy, cán bộ phải không ngừng học tập, cập nhật pháp luật, nâng cao nghiệp vụ chuyên môn, ngoại ngữ và hiểu biết quốc tế. Tôi nhớ có thời điểm anh em trong Cục còn rủ nhau học tiếng Nhật để phục vụ công việc. Điều đó cho thấy tinh thần chủ động học hỏi rất quan trọng đối với người làm công tác phòng, chống tham nhũng.

Điều tôi muốn nhấn mạnh nhất với cán bộ trẻ là phải biết phòng ngừa rủi ro cho chính mình. Công tác thanh tra, phòng, chống tham nhũng tiềm ẩn nhiều rủi ro, nhất là khi xử lý những vụ việc phức tạp, liên quan đến lợi ích của nhiều tổ chức, cá nhân. Muốn làm tốt nhiệm vụ và hạn chế rủi ro, trước hết phải quán triệt nguyên tắc thượng tôn pháp luật. Mọi nhận xét, đánh giá, kiến nghị đều phải dựa trên cơ sở pháp luật, không được làm theo ý chí chủ quan hay để tình cảm cá nhân chi phối.

Tôi cũng mong các cán bộ trẻ luôn đặt lợi ích quốc gia, dân tộc lên trên hết, đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân liên quan. Trong thực thi nhiệm vụ, phải đề cao tính minh bạch, khách quan, liêm chính, chủ động nhận diện và xử lý các tình huống xung đột lợi ích. Có như vậy, người cán bộ mới giữ vững bản lĩnh, đứng vững trước áp lực và cám dỗ, hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao.

Cuối cùng, tôi muốn gửi gắm ba điều tới thế hệ cán bộ Cục IV: mạnh khỏe, bình an và may mắn. Làm công tác thanh tra, phòng, chống tham nhũng có rất nhiều áp lực và rủi ro. Năng lực, trình độ, bản lĩnh là điều kiện quan trọng, nhưng trong cuộc sống đôi khi cũng cần có may mắn để công việc thuận lợi, bản thân và gia đình được bình an.