(Thanh tra) - Việt Nam đã bước đầu thiết lập cơ chế quản lý sinh vật chỉnh sửa gen, song cần tiếp tục hoàn thiện quy định về khảo nghiệm, công nhận và lưu hành giống để thúc đẩy ứng dụng công nghệ này trong nông nghiệp.
Trong khuôn khổ Hội nghị Quốc tế Biên giới về Kỹ thuật bộ gen 2026 (Xu hướng và công nghệ tiên phong trong lĩnh vực cải tiến di truyền), ứng dụng công nghệ trong nông nghiệp được đưa ra tại hội thảo “Ứng dụng chỉnh sửa gen trong cây trồng, thủy sản và đối thoại về khung pháp lý tại Việt Nam” diễn ra chiều ngày 3/11 thu hút hơn 100 đại biểu đại diện cho các cơ quan quản lý, chuyên gia, nhà khoa học, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và các tổ chức trong nước, quốc tế.
Nỗ lực cập nhật những tiến bộ mới trong nghiên cứu và ứng dụng công nghệ chỉnh sửa gen, từ chia sẻ kinh nghiệm quản lý của các nước và quy định hiện nay của Việt Nam, qua đó, theo Vụ Khoa học Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), góp phần tăng cường kết nối giữa cơ sở quản lý, nghiên cứu và sản xuất khu vực, tạo nền tảng để đề xuất sớm hoàn thiện pháp lý thúc đẩy các kết quả khoa học ứng dụng trong thực tế.
TS Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học Công nghệ khẳng định, tại Việt Nam, lãnh đạo Đảng, Nhà nước đặc biệt quan tâm đến phát triển nông nghiệp, trong đó khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo là cơ hội quan trọng để tạo ra đột phá. Thời gian vừa qua, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1466 về kế hoạch phát triển công nghệ sinh học trong nông nghiệp, trong đó ưu tiên đầu tư các phòng thí nghiệm trọng điểm, bao gồm những phòng thí nghiệm liên quan đến sử dụng công nghệ chỉnh sửa gen.
Chỉnh sửa gen, đặc biệt là công nghệ CRISPR/Cas (là một công cụ sinh học phân tử mang tính đột phá, cho phép các nhà khoa học chỉnh sửa DNA trong bộ gen của sinh vật một cách nhanh chóng và chi phí thấp – P.V), đang mở ra nhiều cơ hội mới cho nông nghiệp.
Công nghệ này cho phép tạo ra những thay đổi chính xác và có mục tiêu chủ yếu trong hệ gen, qua đó hỗ trợ phát triển các loài cây trồng tương tự, vật nuôi và thủy sản có khả năng kháng bệnh, thích ứng với hạn hán, xâm nhập mặn và nhiệt độ cao; đồng thời cải thiện năng suất, chất lượng dinh dưỡng, quản lý thời gian và hiệu quả sử dụng tài nguyên.
Đây được xem là một trong những giải pháp quan trọng giúp nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu, đảm bảo an ninh lương thực và phát triển bền vững.
Chia sẻ tại hội thảo, các chuyên gia quốc tế cho biết, chỉnh sửa gen cho phép tạo ra những thay đổi chính xác, có chủ đích trong hệ gen của sinh vật. Nhờ đó, các nhà khoa học có thể phát triển giống cây trồng, vật nuôi và thủy sản có khả năng kháng bệnh, thích ứng tốt hơn với hạn hán, xâm nhập mặn và nhiệt độ cao; đồng thời cải thiện năng suất, chất lượng dinh dưỡng, thời gian bảo quản và hiệu quả sử dụng tài nguyên.
Hoạt động nghiên cứu và ứng dụng công nghệ chỉnh sửa gen trên thế giới cũng đang phát triển nhanh chóng và ngày càng đa dạng. Các hướng nghiên cứu không chỉ tập trung vào cây trồng mà còn được triển khai trong chăn nuôi, thủy sản, vi sinh vật.
Nhiều giải pháp đang được phát triển nhằm đáp ứng đồng thời yêu cầu của sản xuất, thị trường và người tiêu dùng, từ tăng khả năng chống chịu và giảm tổn thất sau thu hoạch đến nâng cao giá trị dinh dưỡng và chất lượng sản phẩm. Đáng lưu ý, công nghệ CRISPR/Cas có thể tạo ra được những sinh vật mới không chứa DNA ngoại lai.
Cập nhật tiến trình pháp lý toàn cầu đối với cây trồng chỉnh sửa gen, TS. Michael Leader, Nhóm công tác về Công nghệ lai tạo đổi mới (PBI), CropLife Châu Á cho biết, nhiều quốc gia trên thế giới đang xây dựng và hoàn thiện cơ chế quản lý rủi ro của các sản phẩm chỉnh sửa gen. Xu hướng chung là đánh giá đặc tính của sản phẩm cuối cùng thay vì chỉ dựa vào phương pháp tạo ra sản phẩm.
"Nhìn chung, cơ quan quản lý đánh giá sản phẩm cuối cùng có hay không có DNA ngoại lai để xác định sản phẩm thuộc diện GMO hay thông thường", TS. Michael Leader nói.
Theo đó, những sản phẩm chỉnh sửa gen không chứa DNA ngoại lai và có đặc điểm tương tự sản phẩm có thể được tạo ra bằng phương pháp lai tạo thông thường có thể không phải chịu cơ chế quản lý như sinh vật biến đổi gen.
Cách tiếp cận này giúp bảo đảm an toàn, đồng thời tạo điều kiện để hoạt động nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và thương mại hóa sản phẩm được triển khai nhanh chóng, minh bạch và có tính dự đoán cao hơn.
Các chuyên gia cho rằng, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế quản lý dựa trên cơ sở khoa học, tương xứng với mức độ rủi ro của từng sản phẩm và đủ linh hoạt để thích ứng với tốc độ phát triển của công nghệ.
Theo các chuyên gia, đây sẽ là nền tảng quan trọng để Việt Nam tiếp nhận thành tựu khoa học, thúc đẩy hợp tác và chuyển giao công nghệ, hỗ trợ các kết quả nghiên cứu trong nước sớm tiếp cận thị trường và đóng góp thiết thực cho sản xuất nông nghiệp.
