(Thanh tra) - Trước áp lực ngày càng lớn đối với môi trường và sức khỏe cộng đồng, Việt Nam đang chuyển mạnh từ xử lý từng nguồn ô nhiễm riêng lẻ sang quản trị chất lượng không khí theo mục tiêu, kiểm soát phát thải và tăng cường phối hợp liên vùng.
Chỉ khi định danh chính xác từng nguồn thải và phối hợp hành động đồng bộ, mục tiêu làm sạch bầu không khí mới có thể đạt được.
Ông Lê Hoài Nam, Phó Cục trưởng Cục Môi trường, cho biết sau khi Ban Chấp hành Trung ương ban hành Kết luận 75, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết 208, theo đó, chương trình hành động đặt ra nhiệm vụ tập trung giải quyết ô nhiễm không khí tại Hà Nội, TPHCM và các đô thị lớn.
Vấn đề này cũng trở thành nội dung quan trọng khi sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường 2020 và các nghị định, thông tư hướng dẫn. Dự thảo Luật sửa đổi một số quy định về kiểm kê, đánh giá, dự báo chất lượng không khí; kế hoạch quản lý chất lượng không khí cấp quốc gia và cấp tỉnh.
Theo ông Nam, thời gian tới cần xác lập các chỉ tiêu chất lượng không khí cho từng vùng, từng đô thị và từng giai đoạn; xây dựng cơ chế điều phối liên vùng; kiểm kê toàn diện và thiết lập cơ sở dữ liệu thống nhất về các nguồn phát thải.
Cùng với đó, các giải pháp như giao thông xanh, chuyển đổi năng lượng, công nghệ sạch, kinh tế tuần hoàn và phát triển đô thị phát thải thấp cần được đẩy mạnh. Kết quả cải thiện chất lượng không khí cũng phải gắn với trách nhiệm thực thi của chính quyền địa phương.
Việc hoàn thiện cơ chế phối hợp liên tỉnh, liên vùng được xem là yêu cầu quan trọng bởi ô nhiễm không khí không dừng lại ở địa giới hành chính. Các địa phương cần xây dựng và triển khai kế hoạch quản lý chất lượng không khí, kiểm soát khí thải phương tiện giao thông và nguồn thải công nghiệp, thúc đẩy thu gom, tái chế, tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp, tiến tới hạn chế đốt hở sau thu hoạch.
Số liệu quan trắc môi trường cho thấy tình trạng ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn, đặc biệt là khu vực Hà Nội và các tỉnh phía Bắc, đang ở mức đáng báo động. Giai đoạn 2023-2025, nồng độ bụi mịn PM2.5 trung bình năm tại Hà Nội vượt từ 1,5 đến 2 lần quy chuẩn quốc gia.
Đáng chú ý, thống kê từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường ghi nhận có tới 1/3 số ngày trong năm chỉ số PM2.5 vượt giới hạn trung bình 24 giờ. Đợt ô nhiễm này thường kéo dài từ tháng 9 năm trước đến tháng 4 năm sau.
Thực tế vận hành cho thấy, ô nhiễm không khí mang tính chất liên vùng. Bụi hay khí thải không đứng yên một chỗ mà di chuyển xa theo các dòng khí quyển. Một tỉnh có thể chịu ảnh hưởng nghiêm trọng từ khí thải của địa phương lân cận và ngược lại, cũng có thể là nguồn gây ô nhiễm cho vùng khác.
Hà Nội là một ví dụ điển hình khi vừa tiếp nhận nguồn ô nhiễm dịch chuyển từ các tỉnh xung quanh, vừa phát thải tác động ngược trở lại không gian chung của cả vùng.
Khẳng định tầm quan trọng của việc kiểm soát ô nhiễm không khí, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên cho biết cải thiện môi trường không khí không chỉ là nhiệm vụ cấp bách về bảo vệ sức khỏe cộng đồng mà còn gắn chặt với lộ trình chuyển đổi xanh, giảm phát thải khí nhà kính và thực hiện cam kết Net Zero của Việt Nam.
Thứ trưởng cho rằng ô nhiễm không khí diễn biến theo mùa và xuất hiện nhiều hợp chất thứ cấp phức tạp. Vì vậy, việc giải quyết bài toán này đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của nhiều bộ, ngành và chính quyền các địa phương. Công tác quản lý không thể dừng lại ở việc xử lý sự cố riêng lẻ mà phải được tổ chức thống nhất giữa không gian quản lý hành chính và không gian phát thải thực tế của tự nhiên.
Cách tiếp cận này xuất phát từ thực tế ô nhiễm không khí không dừng lại ở ranh giới hành chính. Vì vậy, để cải thiện chất lượng không khí, bên cạnh trách nhiệm của từng địa phương cần có cơ chế phối hợp giữa các tỉnh, thành phố trong cùng vùng.
Tại khu vực Vùng Thủ đô, 6 tỉnh, thành phố gồm: Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình, Phú Thọ và Thái Nguyên đã ký Quy chế phối hợp Vùng Thủ đô trong quản lý môi trường, trong đó có nội dung phối hợp về quản lý chất lượng không khí.
Giai đoạn từ nay đến năm 2030 được xem là thời điểm then chốt để thử nghiệm, hoàn thiện và chính thức vận hành cơ chế quản trị chất lượng không khí theo vùng, tạo bước ngoặt trong nỗ lực trả lại bầu không khí sạch cho các đô thị.
Hiện, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, thành lập Ban Chỉ đạo quốc gia về khắc phục ô nhiễm không khí, nhằm nỗ lực đạt được mục tiêu đầy tham vọng: 80% số ngày trong năm có chỉ số chất lượng không khí ở mức tốt và trung bình tại các đô thị đặc biệt, trong giai đoạn 2026-2030, theo Kết luận 75-KL/TW của Ban Chấp hành Trung ương.
Cùng với cơ chế chỉ đạo ở cấp quốc gia, Bộ đang xây dựng Quy chế phối hợp, biện pháp quản lý chất lượng môi trường không khí liên vùng, liên tỉnh cho các tỉnh phía Bắc, dự kiến trình Thủ tướng Chính phủ trong tháng 10/2026.
